Khi nhà vua chạy trốn - Chương 7

Chương 7: Phán Xét Vua

Suốt ba tuần lễ sau ngày nhà vua chạy trốn và bị bắt trở lại, người dân Paris tiếp tục tham khảo ý kiến trên khắp các tỉnh thành. Đối với câu lạc bộ Cordeliers, một cuộc trưng cầu ý dân toàn quốc là cần thiết trước khi có bất cứ quyết  định nào về số phận của nhà vua, và hội viên của họ hy vọng rằng đa số người dân sẽ lựa chọn thể chế cộng hòa. Ngược lại, cánh trung lập lại tin rằng người dân Pháp từ thủ đô đến miền quê sẽ hậu thuẫn  vương triều một cách áp đảo. Trong lúc đó, Hội Đồng Cách Mạng Quốc Gia đã trì hoãn  quyết định của họ về việc thẩm vấn, một phần để chờ phản ứng của các vùng nội địa, những phản ứng mà trong các bức thư các đại biểu gửi về cho đơn vị cử tri của họ đã nhiệt tình kêu nài gạ gẫm.  Nói vắn tắt là mọi người ý thức rằng Paris không phải là toàn thể nước Pháp và rằng quan điểm về nhà vua của đại đa số công dân vẫn chưa được biết đến. Nói chung là mọi người đang chờ người dân Pháp lên tiếng.

Và cuối cùng người dân đã lên tiếng. Đằng sau tất cả những âm thanh và sự phẫn nộ của sự động viên toàn quốc,tổ chức phân chia đội ngũ các vệ binh, củng cố phòng thủ biên giới, đàn áp những thế lực tình nghi để ngăn ngừa, mọi người bắt đầu tự hỏi  về số phận của một con người mà những hành động của người đó đã gây nên toàn bộ các sự kiện. Họ cần giải thích rõ rệt về việc biến mất bất ngờ của vua Louis? Việc đó có hàm ý gì đối với Hiến Pháp mới mà HĐCMQG đang gặp khó khăn để hoàn thành? Vị trí nào, hay có một vị trí nào cho một vị vua, dù là nhà vua này hay bất cứ nhà vua nào khác, trong cái thế giới mới mà các nhà Cách Mạng hy vọng xây dựng lên?

Một công dân vua

Những câu hỏi như vậy đặc biệt làm người dân cả nước đau lòng và bất an không thua kém người dân Paris, những người đã nối kết với vua bởi một sự ràng buộc đặc biệt về cảm xúc và truyền thống. Dĩ nhiên, cá nhân các vị vua không thể nào được đứng ngoài sự bị khiển trách. Hai người tiền nhiệm của nhà vua hiện tại: Vua Louis XIV và Louis XV thường là chủ đề của những chỉ trích châm biếm từ cả giới trí thức và giai cấp thường dân. Tuy vậy, khác với thanh danh của cá nhân các vị vua, cái huyền thoại của vương triều lại tồn tại với sức mạnh lạ thường. Nó được xây dựng lên từ một loạt danh sách các truyền thống lịch sử cổ xưa, những huyền thoại trần gian cũng như trên các hình ảnh của các vĩ nhân  thu góp được từ các triều đại thế kỷ 17 và 18 qua sức mạnh quân sự và sự huy hoàng tráng lệ của các lâu đài và cuộc sống của triều đình. Cả người lớn đến trẻ em tại Pháp tiếp tục phô bày một nền văn hoá dân gian về những câu chuyện quần chúng nơi mà sự hiện hữu của một vương triều và lý tưởng của một quân vương đức độ được duy trì một cách đương nhiên, ngược lại với những ông vua tồi tệ hay những ông vua nhu nhược được cố vấn sai trái. Cho tới khi chế độ cũ chấm dứt, nhiều người trong số những tầng lớp thấp kém vẫn có niềm tin vào “cái chạm tay của vua” khi họ cho rằng quyền lực thần kỳ của vua chữa khỏi chứng bệnh tràng nhạc (scrofula), loại bệnh  làm da sưng phồng.  Và đức hạnh của vua Henry IV, vị vua đầu tiên của dòng họ Bourbon, sức mạnh của ngài, ý thức cao và tình yêu thương thần dân của ngài vẫn còn được nhắc đến vào buổi ban đầu của cuộc Cách Mạng khi người dân muốn diễn tả một chúa thượng lý tưởng. Quả thực, từ 1789 đến năm 1791, nhà vua Louis XVI thường được so sánh với nhà vua Henry lý tưởng.

Chắc chắn hình ảnh vương quyền đã được gợi lên trong nhiều thập niên trước năm 1789. Trong nhiều thế kỷ đã có đủ loại các thành ngữ được mô tả để ca tụng sự vĩ đại của vua:  nhà vua là một dũng sĩ vĩ đại, một phán quan chính trực, một lãnh chúa cao ngất. Nhưng vào buổi đầu Cách Mạng, hình ảnh của nhà vua như một vị cha già dân tộc, một sự đặt tên được nói đến ít ra từ thế kỷ XVI  đã đạt đến ưu thế. Chẳng có gì nghi ngờ khi cho rằng hình ảnh đó được chính vua Louis XVI khuyến khích một cách có ý thức.  Nhà vua vô cùng  tự hào về sự thành công trong nhiệm vụ làm cha của riêng ông, một thành công đạt được sau một thời kỳ dài thất bại về đời sống tình dục và hỗn loạn tâm lý, và việc nhà vua đặc biệt thích thú với việc nuôi dưỡng con cái.  Nhà vua liên tục xử dụng ẩn dụ về tình phụ tử trong các diễn văn gửi tới HĐCMQG. Louis XVI cũng làm tương tự tại Varennes, khi ông tiết lộ thân thế của mình cho những “đứa con trung thành” của ông tại nhà ông Sauce. Dĩ nhiên, hình ảnh cha già, cũng như hình ảnh của vua, có những ý nghĩa phức tạp và đôi khi mơ hồ. Nó có thể ám chỉ hình ảnh gia trưởng trong một uy quyền gần như tuyệt đối theo luật và theo tập quán đối với vợ con, một hình tượng với khuôn mẫu vươn xa tới khái niệm tôn giáo về ngôi thứ Nhất Thiên Chúa Cha đầy quyền năng. Nhưng khi hình ảnh được một thành phần lớn  của người dân có giáo dục bám chặt lấy vào cuối thế kỷ XVIII, hình ảnh vua như cha già dân tộc có được nối kết trên hết với cái  mốt thời trang văn chương về một giai điệu mang gia đình tính.  Trong ca kịch và văn chương thời kỳ này, đã có biết bao lời ca ngợi cho hình ảnh “người cha tốt lành,” một người cha không độc tài mà thích hòa giải, ngay cả bình đẳng với vợ con, đối xử với mọi thành viên trong gia đình như bạn hữu và người đồng hành.

Không thể có sự sai lầm khi nói về cảm giác kính trọng đối với Louis XVI trong bản danh sách các bất mãn năm 1789. Hàng ngàn thư từ chính thức đã được người dân Pháp tấu trình lên năm 1789 trong cuộc bầu chọn đại biểu chung. Hầu hết mọi người tiếp tục thỉnh nguyện nhà vua với danh từ truyền thống của danh dự và cứu xét từ “Hoàng thượng” hay “điện hạ” đi song hành với những thành ngữ  thỉnh nguyện thư chính thức: “Khẩn nài Hoàng Thượng anh minh ban cấp cho điều này điều kia là các diễn tả thông thường nhất.” Hơn một nửa các danh sách về những bất mãn đã mở đầu bằng những lời ca ngợi nhiệt tình đối với nhà vua trị vì và có trên một phần ba cố liên hệ tới đức tính phụ tử của vua. Nhiều người thêm vào tính nhân hậu và có khoảng một phần tư nói đến tính công minh của vua mặc dù không ai nói đến sức mạnh quân sự.  Gần một phần năm đặc biệt xử dụng từ ngữ “thiêng liêng” đối với vua, mặc dù từ ngữ này thỉnh thoảng xử dụng khi nói đến những khái niệm trừu tượng, chẳng hạn như “quyền sở hữu tài sản thiêng liêng” hay “Hiến Pháp thiêng liêng”, không chỗ nào khác mà nó được dùng để diễn tả một cá nhân chuyên biệt. Đó là sức mạnh văn hóa của sự huyền bí của vương triều kết hợp với lòng biết ơn đối với hành động vua Louis cho triệu tập đại hội nghị các thành phần giai cấp mà nó giải thích việc hầu hết các người yêu nước đã  tỏ ra bao dung và tha thứ cho nhà  vua reong suốt 2 năm đầu của cuộc Cách Mạng.

Chúng ta đã nhìn thấy điều đó kể từ tháng Mười 1789 nếu không sớm hơn, vua Louis đã tự mình đeo đuổi một chính sách lừa gạt. Ngay cả trong lúc nhà vua công khai chấp nhận những luật lệ mà HĐCMQG gửi đến cho ông, ông cũng bí mật loan báo cho nhà vua Tây Ban Nha rằng ông phải ký những luật đó dưới áp lực. Nhưng nói chung người dân Pháp không biết gì về việc này. Những nhà ái quốc trung hoà, với quyết định củng cố thể chế quân chủ lập hiến, đã  dùng hết quyền hạn của họ để cổ động cho hình ảnh của Louis qua những bài diễn văn và những trình bày được xếp đặt công phu mà họ đã thuyết phục nhà vua  làm theo. Và nếu chúng ta phán xét  qua những bức thư ào ạt gửi đến HĐCMQG, sự nổi danh của Louis có thể đã gia tăng trong 2 năm đầu của Cách Mạng. Không lâu sau bài diễn văn của nhà vua đọc trước các đại biểu tháng Hai 1790, thị trấn Ernée nhỏ bé đã viết: “Thật là một ngày hạnh phúc và đầy phúc lành được ghi nhớ mãi mãi khi nhà vua đức độ nhất, người lấy lại tự do cho dân Pháp, người cha dịu dàng của tổ quốc, sự hiện diện của người  đã làm rạng danh Hội Đồng  và cho tất cả thần dân của người.” Các nhà lãnh đạo tỉnh Troyes cũng không kém nhiệt tâm khi diễn tả sự liên hệ tình cha con với nhà vua: “Con cái của người cha chung lắng nghe lời nhà vua và đoàn kết sau lưng người như người mong muốn. Cái tình phụ tử của nhà vua đòi hỏi chúng ta chứng minh cho tình yêu đó.”

Có thể chắc chắn rằng cuộc Cách Mạng đã giảm thiểu đáng kể quyền lực của vua.  Hiến Pháp đã biến đổi vị thế của vua từ một vị vua toàn quyền thành một người  chỉ đứng đầu ngành hành pháp, với các quyền lập hiến giống như các quyền hạn của tổng thống Mỹ chỉ vừa mới được thiết lập ở bên kia bờ Đại Tây Dương. Tuy vậy, đối với hầu hết người dân, cái cảm giác đặc biệt bán phần mang màu sắc tôn giáo của vương triều vẫn tồn tại. Họ tiếp tục tin tưởng rằng nhà vua ủng hộ Cách Mạng và rằng cuối cùng ý nguyện của vua và của đất nước sẽ luôn luôn song hành. Sự hiểu biết sơ sài về những nhận xét bình phẩm của nhóm câu lạc bộ Jacobins vào nửa đầu năm 1791, mà trong số có người hối thúc nhà vua ra lệnh cấm các giáo sĩ ngoan cố vào triều đình, đã bị áp đảo bởi một loạt các lời cảm kích và tôn trọng.  Thị trấn nhò bé Coudray không xa Paris đã diễn tả sự phẫn nộ của họ đối với những hành vi bạo động xảy ra tại hoàng cung vào ngày 28 tháng Hai và  làm sỉ nhục tới một nhân vật thiêng liêng là nhà vua chúng ta. Khi nhà vua đau ốm với chứng viêm họng vào tháng Ba năm đó, hàng trăm hội đồng thị xã và câu lạc bộ Jacobins đã tổ chức những buổi thánh lễ long trọng để cầu mong nhà vua chóng bình phục, và hầu như mọi phố thị đã tưng bừng tổ chức lễ tạ ơn khi họ biết nhà vua đã hoàn toàn bình phục. “Thiên Chúa người cai quản vận mệnh của mọi quốc gia không muốn cướp đi khỏi chúng con, người ủng hộ mạnh mẽ nhất, là cột trụ vững chắc cho hạnh phúc của chúng con. Giáo hội chúng con ngân vang lên lời cầu nguyện tạ ơn” (Laval thuộc miền Tây nước Pháp). “Như đàn con nuôi của hoàng đế Henry vĩ đại, chúng con sẽ mãi mãi gắn bó  với vị vua dòng Bourbon này để xứng  với danh người  và đáng quý với tổ quốc” (Belly thuộc miền Đông). “Xin Thiên Chúa che chở thần tượng của đất nước” (Bourges thuộc miền trung nước Pháp). Vài tuần sau đó, thị trấn Châteaurenard nhỏ bé thuộc vùng tỉnh Provence đã mở màn  một bức tranh  chân dung nhà vua vẽ trên bức tường của toà thị sảnh thị trấn và viên thị trưởng vừa mới  được bầu đã đọc một bài diễn văn cúng hiến cho vua. Ông phát biểu: “Đức vua Louis đã tạo nên một mối quan hệ  hoàn toàn mới với thần dân của ngài, vì thế dường như không thể xếp ngài  vào chung  thể  loại với các vị vua khác. Các vị vua tìm sức mạnh của quyền lực qua việc xử dụng bạo lực  khủng bố, nhưng vua Louis XVI chỉ thể hiện sự tự tin có được qua đức độ của ngài. Các vị vua đòi hỏi sự tôn kính và tuân thủ, còn vua Louis chỉ yêu cầu có được tình con dân yêu mến. Các vị vua ước vọng là những chúa tể của thần dân, vua Louis chỉ muốn là người cha thân yêu của dân tộc. Các vị vua làm mọi thứ để trói buộc tự do của dân, Louis thì hoàn trả lại  hết cho chúng ta. Ngài là bạn hữu của nhân loại,  là một công dân vua.”

Vào buổi tối sự kiện Varennes, khắp các tỉnh thành trong nước, tuyệt đại đa số người dân Pháp tiếp tục  tỏ ra có tình cảm, ngay cả với sự tôn kính với cá nhân nhà vua. Họ tiếp tục nghĩ về vương triều như một trung tâm, một nơi cốt yếu của tình đoàn kết và sự gắn bó của quốc gia.

Những giọt lệ máu

Có lẽ chính cái cường độ mạnh mẽ về sự gắn bó với nhà vua đã thúc giục nhiều người dân Pháp nhớ lại kinh nghiệm của họ về những ngày bi thảm sau chuyện chạy trốn của nhà vua. Trong khoảng từ 21 tháng Sáu đến cuối tháng Bẩy, có trên 650 lá thư mà ban bí thư của HĐCMQG đã nhận được từ khắp các bộ phận tập trung trên cả nước, từ mọi ban ngành, mọi thị trấn lớn nhỏ và cả từ một số làng mạc đáng ngạc nhiên. Mục đích của đống thư tín liên lạc này là để tái khẳng định lòng trung thành với HĐCMQG trong cơn khủng hoảng chính trị quá lớn lao này kể từ khi có cuộc Cách Mạng. Nhưng đa số các lá thư chứa đựng những bày tỏ đau lòng về việc thay đổi thái độ đối với nhà vua trong sự đối mặt với khủng hoảng. Các hội đồng quản trị thị xã, các câu lạc bộ yêu nước, các đơn vị vệ binh quốc gia, hội phụ nữ, các toà án khu vực và đủ loại các công dân đã gửi đến những báo cáo, các báo cáo này rõ ràng do các nhân sĩ ưu tú địa phương soạn thảo, nhưng thường do hàng chục, hàng trăm người ký. Gom chung lại, những thư tín này họp thành một sự bỏ phiếu của ý kiến dân tỉnh lỵ theo thời gian, khi người dân cả nước cố tiến tới một thoả thuận với nhà vua và vị thế của vua đối với đất nước sau vụ Varennes.

Vào những ngày đầu của cuộc khủng hoảng, sau khi người dân đã nghe tin nhà vua biến mất nhưng vẫn chưa biết việc hoàng gia bị bắt lại, các phản ứng tuỳ thuộc vào sự đo lường về việc tin tức được loan truyền như thế nào và từ người nào. Những thỉnh nguyện thư của các câu lạc bộ tại Paris và các tường thuật của báo chí cấp tiến tương đối nhẹ nhàng với việc nhà vua mất tích. Nhưng các loan báo đầu tiên của chính HĐCMQG lại mù mờ hơn, không hề nhắc đến bản tuyên bố chống Cách Mạng của nhà vua và còn để một khoảng trống lớn cho người ta hiểu lầm rằng hoàng gia bị bắt cóc sao đó. Nhiều nhóm người dân tỉnh lỵ đã nhiệt tình chấp nhận một kịch bản như vậy và cho nhà vua quyền “vô tội cho đến khi tội trạmg rõ ràng”. Nói chung, gần một phần ba những thư tín đó tiếp tục giữ cái quan điểm tích cực và thông cảm với nhà vua trong thời gian đầu của cuộc khủng hoảng này. Họ cay đắng nói về một tội ác kinh khủng về việc bắt cóc nhà vua và hoàng gia, về những tên quái vật của nhân loại dám làm chuyện bắt cóc một vị vua đức độ nhất trong các vị vua và về một nước Pháp giờ bỗng thành trẻ mồ côi. Nhóm Jacobins tại Arras, một chi nhánh luôn luôn có sự liên hệ mật thiết với Robespierre đã vô cùng chua chát với biến cố này trong phản ứng đầu tiên của họ. Họ than vãn: “Chúng đã bắt nhà vua đi, một vị vua chỉ biết sống cho thần dân của ngài, một vị vua thường tỏ ý tôn trọng HĐCMQG, và các hành động yêu nước của ngài chứa đầy công bình và sự thật. Khi họ nghe tin rằng đã tìm được nhà vua và ngài đã trở về Paris, nhiều thị trấn tỉnh lỵ đã tự phát tổ chức ăn mừng. Chỉ trong ít phút, trước sân của thị sảnh thành phố Rouen tràn ngập số lượng người cả nam lẫn nữ bị thu hút bởi tin tức về sự kiện một cách kỳ lạ. Họ diễn tả nỗi vui mừng bằng một cuộc khiêu vũ đến tận ba giờ sáng. Khắp nơi, chuông nhà thờ đổ, pháo bông, lễ tạ ơn và những lễ hội công cộng khác đánh dấu giây phút, mà theo Limoges diễn tả, với sự chua xót đắng cay biến thành niềm hân hoan vui sướng.

Nói chung, chỉ đến cuối tháng Sáu thì người dân vùng tỉnh mới bắt đầu đánh giá đầy đủ cái ý nghĩa của các sự kiện vừa mới tiết lộ và cái khủng hoảng về lương tâm thực sự mới bắt đầu quét qua khắp nước Pháp. Khi HĐCMQG đi vào thời điểm khoảng ba tuần lễ của giai đoạn hoà hoãn, xếp đặt một sự trì hoãn về việc xét xử nhà vua, thì các tuyên bố chính thức của Hội Đồng không còn là nguồn thông tin cốt yếu  cho các tỉnh thành nữa. Các thị trấn tràn ngập thư từ và thỉnh nguyện thư chạy lòng vòng từ các câu lạc bộ và khu vực tại thủ đô và báo chí Paris ở đủ mọi xu hướng chính trị. Đặc biệt, số lượng lớn các báo chí đã mở ra rộng rãi hàng loạt các thông tin và luôn có các bình luận diễn giải. Câu lạc bộ ái quốc tại Vendôme giải thích: “Nền báo chí công cộng đã tiếp tục giúp chúng tôi phát triển ý kiến của chúng tôi. Như mọi người dân Pháp, chúng tôi theo sát cái nhịp điệu bình thường của báo chí xuất bản.  Có nhiều trường hợp chung quanh chuyện chạy trốn của vua đã bị bỏ sót hay bị kiểm duyệt trong các  văn bản đầu tiên của Hội Đồng. Chính nhờ báo chí lớn nhỏ mà người dân các tỉnh lỵ mới nghe  được về sự  đón chào với sự bất mãn của dân Paris trong chuyến trở lại Paris của hoàng gia ngày 25 tháng Sáu và những nỗ lực của nhóm Cordeliers để buộc nhà vua thoái vị. Chỉ đến lúc này họ mới biết đến bản tuyên bố của cá nhân nhà vua mà trong đó ông hàm ý phủ nhận lời tuyên thệ trước kia của ông và chối bỏ các nghị quyết của Cách Mạng mà trước đây ông đã ký thành luật. Các nhà lãnh đạo địa phương tại Toulon lần đầu biết đến lá thư của vua vào ngày 1 tháng Bẩy. Khi người dân tại Bergerac thấy lá thư đó bốn ngày sau đó, họ lập tức công khai đốt cháy một bản sao của nó tại công viên thị trấn.

Để đánh giá khối lượng lớn thông tin này, các câu lạc bộ ái quốc địa phương đóng một vai trò đặc biệt quan trọng. Vào giữa năm 1791 có hàng trăm các câu lac bộ như vậy được thành lập, bao gồm khoảng 400 trực tiếp quan hệ với nhóm Jacobins tại Paris. Nhưng mặc dù các câu lạc bộ vùng tỉnh theo dõi sát các cuộc tranh luận của đám Jacobins tại thủ đô, họ không bao giờ mù quáng hoàn toàn phụ thuộc vào cơ quan trung ương chính. Nhà đại lý Anh quốc William Miles đã ngạc nhiên với sự thay đổi liên tục về tư tưởng trong đủ loại các hiệp hội trên cả nước, một diễn tiến làm ông nhớ lại về “cái hành lang thì thào” của đại thánh đường Saint-Paul, cái lối đi vòng quanh bên trong cái chỏm cầu vĩ đại tại London mà khách thăm viếng có thể nghe thấy người khác nói dù đứng ở bất cứ chỗ nào. Với các câu lạc bộ Jacobins tại Paris không thể tiến tới một sự đồng thuận, các câu lạc bộ tại tỉnh thành càng trở nên độc lập hơn cả về phạm vi và về các chủ đề của cuộc tranh cãi của họ. Hàng tá các hội đoàn bắt đầu chuyền tay các bản sao của các cuộc thảo luận địa phương trong suốt mạng lưới thông tin thư tín của các câu lạc bộ tỉnh, mang đến kết quả là các tư tưởng và đề nghị được phổ biến nhanh chóng. Tại Bordeaux, Bergerac và Bar-le-Duc, các truyền đơn và thỉnh cầu mới đã đến mỗi ngày từ các hội đoàn kết nghĩa trên khắp vương quốc mà không đi qua Paris, những truyền đơn mà mỗi ngày mỗi trở nên cấp tiến hơn.

Trong giai đoạn trầm lắng của biến chuyển và sự không chắc chắn khi nhà vua dường như đã không nhìn nhận Cách mạng và HĐCMQG cũng chưa chọn lựa vị trí nào, người dân khắp nơi bắt đầu khái quát đánh giá lại những giả thuyết căn bản của Hiến Pháp mới. Không chỉ ở tại các câu lạc bộ chính trị điạ phương, mà tại các hội đồng quản trị khác và đủ loại các cuộc hội họp đột xuất cũng chuẩn bị đối  diện cuộc khủng hoảng. Người ta tự hỏi lòng, tranh cãi và rồi thông qua các chọn lựa có thể thực hiện được khi xem xét lại. Tại Toulouse, mọi người cố gắng công khai tuyên bố ý kiến của họ về vị thế của nhà vua, cho dù có phải liều lĩnh ra sao. Tại Tours, như một viên chức thị trấn diễn tả, các cuộc tranh luận chẳng bao lâu chú trọng tới những câu hỏi đáng chú ý và có tính thăm dò nhất mà chưa bao giờ  được thảo luận từ thuở ban đầu của vương triều. “Làm sao chúng tôi diễn tả được điều đó, nỗi vui mừng mà chúng tôi cảm nhận ngay giữa thời kỳ căng thẳng và sợ hãi của chúng tôi. Chúng tôi nhìn thấy đám trẻ tuổi nhút nhát lắp bắp nói lên ý tưởng của chúng, những người trẻ tuổi bạo dạn hơn diễn tả nhiệt huyết và sự dũng cảm  vể cảm giác của họ, những người trưởng thành hơn đưa ra những lời khuyên bảo có suy tư và thận trọng hơn. Thật là một cảnh tượng xúc động!

ý kiến lúc này quay qua chống lại nhà vua mạnh mẽ. Trong suốt giai đoạn then chốt từ khoảng thời gian cuối tháng Sáu khi tin tức về vụ bắt giữ tại Varennes  vừa tới cho đến giữa tháng Bẩy khi HĐCMQG ban hành các nghị quyết, chỉ chừng một phần sáu những lời chứng thực đến từ các tỉnh thành có sự thông cảm cho  một ông vua trốn chạy. Ngay cả những người tỏ ra nhiệt tình với vua cũng liên kết nhận xét của họ qua những lời bình luận nghiêm khắc với sự nối kết các hành động của nhà vua với sự nhu nhược của ông tạo nên sự chấp nhận những lời cố vấn xấu xa. Một thành viên hội đồng thị xã viết: “Nhà vua thật là nhu nhược, yếu đuối, bị lừa gạt và bị lợi dụng.” Một người khác viết: “Chúng tôi mong muốn có thể tin rằng do mềm yếu và sự mù quáng tiếp nhận đám quan lại trong triều đáng phỉ nhổ mà Louis XVI  đã bị dẫn dắt tới việc trốn chạy khỏi vị thế và bỏ rơi một dân tộc đã cho ông tràn đầy tình yêu mến. Đó không phải là ý nguyện ban đầu của nhà vua mà chỉ để làm hài lòng những ước mơ và những tham vọng không kiềm chế của của những kẻ bu quanh ông. Bởi vì cái giả thuyết này mà chúng tôi sẽ tạm giữ im lặng và chưa vội phán xét nhà vua.”

Ngược lại, gần ba phần năm số lượng thư tín đã trở nên rõ ràng tiêu cực với sự đánh giá nhà vua của họ. Với những lời lẽ biện luận đánh động sự giận dữ và đắng cay, các ban quản trị hành chánh, thành viên các câu lạc bộ và các đơn vị vệ binh quốc gia ở khắp mọi ngõ ngách đòi tra cứu về mọi khía cạnh tội lỗi của vua. Louis XVI bị tố cáo đã đào tẩu khỏi hoàng cung mà không hề nghĩ đến những hậu quả của hành động này đối với thần dân. Một người mà họ đã từng coi là người ủng hộ họ mạnh mẽ nhất đã từ bỏ vị trí của ông ta một cách hèn nhát và phản bội lại chính lời thề của ông.  Việc từ bỏ một ngai vàng danh giá nhất trên thế giới của ông đã làm nước Pháp trở nên một ngôi mộ to lớn.” Mặc cho những lời phủ nhận của Louis, hầu hết các thư tín có rất ít nghi ngờ về ý định thực sự của nhà vua chính là sự trốn khỏi nước Pháp để tìm kiếm sự trợ giúp của quân nước ngoài chống lại đất nước mình. “Vị tư lệnh tối cao của đất nước lại có kế hoạch bỏ đi tỵ nạn tại nước ngoài nơi hứa hẹn cho ông tiền bạc, trợ giúp và binh lính để chiếm lại những quyền lực tưởng tượng mà ông tuyên bố là thuộc về của ông.” “Ông ta tìm kiếm trong vô vọng việc xử dụng lưỡi gươm ngoại quốc lên đầu chúng ta. Những hành động như vậy chỉ có thể dẫn tới chiến tranh và chỉ có thể liệt vào hạng phản quốc.” “Nhà vua đã từ bỏ ngai vàng để qua lãnh địa ngoại quốc và biến đổi những cánh đồng phì nhiêu của chúng ta thành biển máu. Ông ta có lẽ đã giao phó đất nước cho sự tương tàn của nội chiến và ngoại chiến.”  Ngay cho dù ông chỉ nghe theo lời cố vấn của bọn xấu xa khác, trách nhiệm của ông ta cũng không nhẹ hơn với tội hoàn toàn phản bội lại đất nước. Chỉ có một điều quá rõ ràng là mục đích tối hậu của ông là quay trở lại làm người đứng đầu quân đội và để áp đặt lại hệ thống chế độ cũ trước đây mà thôi. Được hấp thụ một nền giáo dục với những nguyên tắc độc tài toàn trị, Louis XVI sẽ mãi mãi là kẻ thù của tự do.”

Không gì làm các nhà ái quốc tỉnh thành giận dữ hơn là lời tuyên bố nổi tiếng của nhà vua khẳng định tới toàn thế giới rằng những lời thề trước đây của ông trước Hiến Pháp là không thành thật. Theo đặc tính của Cách Mạng, thấm nhuần với những lý tưởng minh bạch và xác thực, có lẽ không tội lỗi nào lớn lao hơn việc phản bội lời thề, một việc mà chính vua Louis tự thú nhận đã làm. Họ lập đi lập lại  rằng ông là một người man trá, một kẻ bất trung, một tên bội thề. “Chúng ta ghê sợ bất cứ người dân Pháp nào lừa gạt đến mức phản bội lại lời thề hứa của mình vì đó là vi phạm các nguyên tắc thiêng liêng nhất. Ông ta quá hèn nhát, không đáng tin cậy, không ngay thẳng và bất trung, kẻ phản lại lời thề hứa, sự giả bộ đức độ của ông hoá ra chỉ là cái đạo đức giả dối nhất. Nhiều nhóm người đã trực tiếp so sánh lời thề giả dối của nhà vua với những lời thề hứa của họ trước đây, bảo đảm với HĐCMQG  rằng, không như  nhà vua, họ sẽ mãi mãi gìn gữ lời thề của họ, Đối với đám Jacobins tại Nantes, Louis đã tự bao phủ mình trong cái ti tiện mãi mãi. Họ không còn liên hệ so sánh ông với vị vua Henry vĩ đại nữa, mà với Charles IX, một ông vua Pháp bội tín, người đã mời các nhà lãnh đạo giáo phái Tin Lành tới một đám cưới tại ngày lễ Saint-Bartholomew năm 1572 chỉ để tàn sát họ.

Cùng với một đám thiểu số các nhà ái quốc tỏ ra có chút cảm thông cho vua Louis và khối đại đa số lên án ông dữ dội, một thành phần thứ tư không hề liên hệ đến nhà vua trong thư tín của họ, một sự không đếm xỉa gì đến sự hiện hữu của nhà vua mà tự nó đã là một sự ngầm kết tội chưa hề có tiền lệ. Hầu hết những người trả lời như vậy cho biết rõ rằng, bây giờ họ chuyển lòng trung thành của họ cho HĐCMQG. Nhóm Jacobin Saint-Lô tại Normandy đã diễn tả cái diễn tiến tâm lý này là cái mà họ đã trải qua vào cuối tháng Sáu sau khi họ  được biết về những biến cố trước đó. “Lúc đầu, chúng tôi sững sờ đến chẳng biết nói gì để diễn tả cảm xúc, vì một câu nói đã phá hủy mọi niềm hy vọng của chúng tôi: ‘Nhà vua đã bỏ rơi chúng ta!’ Chúng tôi do dự. Chúng tôi cố tìm hiểu điều đó có nghĩa gì? Như vậy những lời hứa hẹn của nhà vua là tào lao sao? Những lời thề thốt của ông chỉ là mhững lời lẽ vô giá trị sao? Nhưng rồi chúng tôi nhận ra rằng quý vị đại biểu đã lãnh trách nhiệm. Tiếng nói của tổ quốc vẫn còn được nghe thấy. Và chúng tôi lập lại lời thề trang nghiêm chấp nhận những nghị quyết mới. Vận mệnh cùa những quốc gia tự do không còn bị ảnh hưởng bởi những hành động của các vị vua.”  Đã đến lúc chính các vị đại biểu được coi như những người cha của đất nước, cha của dân tộc, những người lấy lại tự do, những biểu tượng về tình cha con đã từng được dành riêng cho nhà vua. Các bức thư chứa đầy những sự so sánh các đại biểu với những khuôn mẫu anh hùng của Hy Lạp và La Mã cổ xưa: họ là những Lycurgus mới mang luật lệ đến cho nhân dân; họ là những nghị sĩ La Mã chiến đấu chống lại Nero và Catiline bạo chúa. Những người khác lại dùng những liên hệ tôn giáo trong sự khen ngợi HĐCMQG: Công việc của các vị có bàn tay của Đấng Toàn Năng nâng đỡ. Ngay cả trong giờ lâm tử, họ cũng hướng đầu quay về  Paris và loan báo những lời lẽ vì Thiên Chúa và HĐCMQG Họ tuyên bố: “Trong những hoàn cảnh hiện tại, chúng tôi sẽ đi theo các vị cha già dân tộc  với bất cứ quyết định nào của các vị, ngay cả việc nhà vua bị xét xử hay truất phế. Chúng tôi sẽ giữ nguyên niềm tin tưởng đối với đất nước, luật pháp và giới chức hành pháp; tuy nhiên các vị nên chọn nắm lấy thẩm quyền hành pháp đó. Chúng tôi để cho qúy vị toàn quyền hành động và phán đoán nên trừng phạt hay ân xá cho các tội lỗi của vua Louis XVI.”

Nhiều lời lẽ tuyên bố vô cùng mủi lòng diễn tả một sự vỡ mộng sâu đậm về nhà vua. Nhóm Jacobins ở làng La Bassée ở phía Bắc nước Pháp viết rằng cho tới ngày 21 tháng Sáu, họ vẫn coi vua Louis XVI vừa là một nhân vật lớn và một vị vua vĩ đại nhất trong các vua trị vì. Ông dường như khác xa biết bao so với 65 vị vua tiền nhiệm. Nhưng chỉ trong một ngày, qua một hành động đơn lẻ, vị vua này hoàn toàn mất hết mọi danh tiếng. Cái tính trầm lặng nổi bật của Louis, một thời được giải thích là cái trầm lặng của sự khôn ngoan và cẩn trọng, giờ bị coi là ngu ngốc hay phản bội. Ngay cả những danh xưng được dùng cho biểu tượng nhà vua cũng bị thay thế đáng buồn từ những danh từ : “hoàng thượng, Bệ Hạ hay đức vua” trở thành cách gọi tên cộc lốc “Louis hay Louis de Bourbon”, chứng tỏ một sự kiện là nhà vua không còn được coi như hiện thân của một ngôi vàng vĩnh cửu, mà giờ chỉ là một cá nhân đầy lỗi lầm nếu không phải là hư hỏng đồi bại. Trong sự chối bỏ lời hứa và vi phạm lời tuyên thệ trang nghiêm, Louis đã từ bỏ cái lý công chính của người dân đại lượng và nhạy cảm, những người đã luôn luôn tôn thờ các vị vua của họ như thần tượng, yêu mến vua mặc cho các tật xấu của các ngài. Quả thật, hình ảnh thần tượng, trước đây vua là thần tượng của người dân Pháp, giờ thần tượng đã bị đập tan và phá hủy mãi mãi trong lời biện giải của các văn bản thư tín vùng tỉnh.

Một ít người viết thư còn bắt đầu viết lại lịch sử của Cách Mạng và vị thế của nhà vua trong trang lịch sử đó. Những người đứng đầu một thị xã nhỏ bé ở miền Trung nước Pháp đã tự hỏi rằng Louis có thể bị thay thế không với nguyên tắc độc tài chuyên chế? Và họ đã viết một bài dài diễn giải về 2 năm kể từ 1789 mà trong đó nhà vua được hình dung như đang cố  tạo nên một thành lũy của chính sách độc đoán ngay trong lòng của  chính HĐCMQG. Chính vua là người đã dùng vũ lực ép buộc các đại biểu phải lánh nạn trên sân Tennis. Có thể ngày hôm nay, Paris đã là một nghĩa trang lớn, nếu không có các hành động can đảm của cư dân, những người phá ngục Bastille. Đối với nhóm Jacobins ở Versaille, lúc này dường như ông vua lường gạt phải chịu trách nhiệm về tất cả những khó khăn làm nước Pháp đau khổ trong 2 năm qua, ngay khi ông chuẩn bị cuộc tàn sát dân tộc ghê rợn, một dân tộc đã luôn luôn  bao phủ ông với lòng tử tế. Người dân thành Alès phía Nam nước Pháp nhắc lại: “Mới đây thôi, chúng tôi thành lập một ban hợp ca hát bài ca ngợi nhà vua. Vì quá tin tưởng, chúng tôi coi ông là người hoàn trả lại quyền lợi cho chúng tôi. Nhưng thay vì là người cha của chúng tôi, ông muốn là một bạo chúa, mà chúng tôi có thể gọi là tên đao phủ. Vâng thưa quý vị! Trái tim chúng tôi vỡ nát và mắt chúng tôi chứa đầy máu lệ.

Quân chủ hay cộng hoà?

Hầu hết những nhóm gửi lời khai chứng thực vào cuối tháng Sáu đầu tháng Bẩy đã không có một tư thế trực tiếp về việc nên làm gì với nhà vua đều hứa tuân thủ theo quyết định của HĐCMQG, cho dù đó là quyết định như thế nào.  Nhưng có một phần tư trong số các thư tín còn đi xa hơn. Họ cảm thấy bị phản bội nặng nề. Họ coi hành vi của Louis thật đáng khiển trách đến nỗi họ không bao giờ còn có thể tín nhiệm ông sẽ có trách nhiệm nào nữa trong chính quyền, và họ thúc giục HĐCMQG ra tay chống lại nhà vua. Vào khoảng một nửa nhóm này dường như đã sửa soạn để duy trì Hiến Pháp hiện tại. mặc dù họ khuyến khích Hội Đồng truất phế nhà vua khỏi ngai hay đưa ông ra xét xử trước tổ quốc. Các người lãnh đạo thị trấn Montauban thấy đau lòng vô cùng với những bước đi mà họ sẽ phải làm. Họ vẫn yêu thích chế độ quân chủ lập hiến, nhưng họ nói nước Pháp có thể làm gì khi phải đối diện với một người từ chối không muốn thi hành luật pháp? Một ông vua trốn chui trốn nhủi từ bỏ cái vị trí cao cả của mình do Hiến Pháp đặt ông ta lên, người vi phạm những nghị quyết mà ông đã chấp nhận, người giẫm đạt dưới chân những lời tuyên thệ thiêng liêng nhất của mình, người cho thần dân một gương xấu về sự lừa gạt. Một người như vậy là một hình tượng thật đáng buồn trước mắt chúng tôi.” Cuối cùng, họ trông cậy vào một lý thuyết cam kết về vương quyền để minh chứng cho việc tạm ngưng quyền xá miễn không thể  bị truy tố: “Một vị vua  vi phạm hiến pháp là đã phá hủy giao ước xã hội mà trong đó quyền cai trị của vua đã được ghi chép.” Nhóm Jacobins tại Limoges quay lại với một lý luận về cảm xúc trực tiếp hơn: “Louis XVI không thể được tiếp tục ngồi trên ngai nữa vì hình ảnh ông ta không còn ngự trị trong trái tim của nhân dân, những người khinh bỉ ông.” Tại Nantes, một bộ phận chính quyền đề nghị một phiên bản Pháp về cuộc Cách Mạng Vinh Quang năm 1688 khi quốc hội Anh Quốc truất phế vua James II và thay thế ông bằng William và Mary. Họ viết: “Người dân Anh đã dạy chúng ta rằng truất phế một ông vua bất tín với luật pháp của đất nước mình thì không phải là lật đổ chế độ quân chủ.”

Tuy nhiên, tất cả những đề nghị như vậy phơi bày ra một loạt các khó khăn. Có thể nào HĐCMQG tự mình tuyên bố truất phế Louis như kiểu các công dân thành Nantes ủng hộ, hay là trước hết, phải chính thức  xét xử nhà vua trước một phiên toà tối cao mới vừa được thành lập tại Orléans? Chuyện gì sẽ xảy ra giả như phiên toà phán quyết nhà vua vô tội? Và nếu nhà vua bị truất phế, ai sẽ là người thay thế vị trí đó? Người nối nghiệp hợp pháp của Louis XVI. thế tử Louis-Charles chỉ mới có 5 tuổi, và như vậy vấn đề lựa chọn một nhiếp chính đáng tín nhiệm dường như đáng lo sợ. Người hầu như chắc chắn sẽ là nhiếp chính có lẽ là quận công d’Orléans, một người bà con của vua ủng hộ Cách Mạng. Nhưng nhiều nhà ái quốc cũng không tin tưởng  viên quận công giống như  họ bất tín nhiệm Louis.  Có lẽ khi đối diện với những khó khăn như thế, việc sửa chữa Hiến Pháp được ưa thích hơn. Lại có một nhóm nhỏ thư tín có đủ loại đề xuất khác nhau để giới hạn mạnh mẽ quyền lực của vua, để ông trở thành một bóng ma quyền lực của chính ông, như các viên chức tại Brest đề nghị. Ban lãnh đạo thành phố Lyon viết: “Người ta sẽ không bao giờ thấy Louis lấy lại niềm tự tin mà ông ta đánh mất. Nếu chúng ta cần có một nhà vua nối nghiệp ngồi ngủ trên ngai, nhà vua như thế không bao giờ có thể có nhiều quyền hành để ông ta lạm dụng.” Một số đề nghị chấm dứt quyền phủ quyết lập pháp của nhà vua, một quyền hạn mà họ không thể nào tin là có thể đặt trong tay một ông vua hèn nhát và lừa gạt.”  Những người khác bình luận rằng nên đưa quyền lực thực sự vào tay một nội các với các bộ trưởng được chọn bởi cơ quan lập pháp hoặc ngay chính người dân, đưa nước Pháp tiến gần hơn với hệ thống quốc hội Anh Quốc.  Nhóm Jacobins tại Dijon viết: “Nếu chế độ quân chủ cần được duy trì, nước Pháp phải kiềm chế quyền hạn của nó để mọi người dân sẽ luôn luôn được bảo vệ khỏi sự đe doạ của chế độ độc tài.”

Nhưng thực ra nước Pháp có nên bảo tồn chế độ quân chủ? Rõ ràng một số phe nhóm trong cả nước, chẳng hạn như câu lạc bộ Dole đã nghiêm túc cứu xét bước kế tiếp trong một chuỗi lý luận để cắt bỏ cái nút thắt Gordian và hoàn toàn xoá bỏ chế độ quân chủ. Trong cái bối cảnh của Âu Châu thế kỷ 18, đây là một đề xuất đáng kinh ngạc, tạt vào mặt tất cả các tư tưởng đương thời, các trí tuệ chung như là một sự nguy hiểm và một chế độ cộng hòa thì không thể thực hiện trong một lãnh thổ rộng lớn và đông dân như Pháp. Chỉ có một số rất nhỏ nhoi các phe nhóm đã sẵn sàng nắm lấy một vị trí tập thể như vậy. Những người đó đã tự chứng minh trong những thời kỳ hùng biện với những lời tố cáo chống lại Louis XVI cùng toàn thể chế độ cũ thường tìm kiếm cảm hứng từ những nhân vật anh hùng cổ điển của nền cộng hoà La Mã. Dường như không ai nói đến nền cộng hòa Mỹ gần gũi nhất, một nền cộng hòa bị coi là quá thô thiển và dân cư ít ỏi so sánh với nước Pháp.

Vệ binh quốc gia tại một thị trấn nhỏ Saint-Claud ở miền Đông Nam nước Pháp đã nổi trận lôi đình chống lại ông vua man rợ của họ, một ông vua đã bán đi sự tín nhiệm của ông, vinh quang của ông và tổ quốc của ông cho bọn ngoại quốc trong khi ấp ủ trong lòng một kế hoạch kinh khủng trong việc giám sát sự tàn sát người dân Pháp. Họ bèn kê khai ra: “12 thế kỷ chịu đựng tai hoạ dưới quyền lực tuyệt đối của vua chúa đã hủy hoại trái đất,”  trước khi họ thúc giục HĐCMQG lật đổ triều đại Tarquins tân thời, (Tarquins là triều đại các vị vua La Mã cuối cùng) để thiết lập một nền cộng hòa. Các thành viên câu lạc bộ ở thành phố Niort lân cận thì đã nêu lên một lý thuyết giao ước. “Louis XVI đã vi phạm hiệp ước mà ông đã ký kết với đất nước. Vì ông đã phản bội lời thề của ông, như vậy hiệp ước đã bị xé bỏ và vì thế đất nước có toàn quyền kết thúc sự nghiệp chính trị của ông một cách không thể tranh cãi.” Và rồi họ kết luận: “Nếu chúng ta phải chiến đấu với Tarquins, đừng bao giờ quên rằng tất cả mọi người dân Pháp thực sự đã tuyên thệ với lời thề của Brutus (Brutus là một thủ lãnh La Mã dẫn đầu sự lật đổ Tarquins).” Vệ binh tại thành Arras thì cất cao giọng: “Hỡi công dân Pháp và đồng hương, giờ đây định mệnh đang mở ra. Các biến cố lớn lao đã tiết lộ ra sự phản bội tày trời, nhưng một tội ác xấu xa được bí mật  âm mưu vẫn có thể mang lại một may mắn không kỳ vọng trước. Chúng ta hãy quên đi là ta có một ông vua. Hãy coi vua là chuyện thời quá khứ.”

Làm sao những nhà ái quốc ở một số thành phố tỉnh lỵ nhỏ bé của Pháp lại có những thế đứng như vậy có vẻ không rõ ràng. Trong trường hợp của Clermont-Ferrand, bà Marie-Jeanne Roland, một nhà ái quốc Paris có liên hệ với cánh Cordeliers được biết là đã thường xuyên gửi lời cố vấn đến việc nuôi dưỡng, ủng hộ một nền cộng hòa tới một trong các vị lãnh đạo yêu nước của họ. Khó có thể tin rằng các đảng viên của tư tưởng cộng hòa tại Arras và Chartres chịu ảnh hưởng dưới những lời hùng biện của Robespierre và Pétion, các đại biểu cấp tiến của họ. Nhưng những người dân thị trấn khác dường như đã chấp nhận những vị thế đó một cách độc lập trước khi các báo cáo và thỉnh nguyện thư từ Paris đến tai họ. Và quả nhiên, chuyện gây cảm hứng đơn lẻ  quan trọng nhất trong vùng quê làm sụp đổ triều đại quân chủ không đến từ Paris mà từ Monpellier.

Nguồn gốc của tư tưởng cộng hòa trong cái thủ phủ tỉnh lỵ cỏn con gần Điạ Trung Hải vẫn còn tồn tại bí mật. Trong những văn bản tấu trình những bất công 1789 do nhiều nhà cấp tiến tương lai ký, dân thị trấn tự tiết lộ rằng họ luôn nhiệt tình ủng hộ nhà vua. Động tác đầu tiên tẩy chay vương triều xảy ra vào 27 tháng Sáu, một ngày sau khi thị trấn biết sự kiện bắt giữ nhà vua tại Varennes và hầu như chắc chắn trước khi các bản thỉnh cầu thư về cộng hòa từ Paris gửi đến. Bản đề nghị do Jacques Goguet, một y sĩ 24 tuổi chỉ vừa mới tốt nghiệp tại trường y khoa Montpellier đem trình lên  hiệp hội ái quốc địa phương. Bản đề nghị được đại đa số các lãnh đạo thành phố chấp nhận rất nhiệt tình, không chỉ bởi câu lạc bộ mà gồm cả ban quản trị thành phố, quận lỵ và của các ban ngành. Trong phiên bản cuối cùng được chấp thuận ngày 29 tháng Sáu, thỉnh cầu thư gửi tới HĐCMQG được thảo luận chặt chẽ và xúc tích. Các hội viên tranh luận: “Nhà vua hiện tại thật hèn hạ, và chúng tôi quá khinh bỉ ông ta đến không còn ghét hay sợ ông nữa. Chúng tôi để cho luật pháp toà án xử dụng lưỡi gươm trả thù. Vì vậy, chúng tôi chỉ yêu cầu rằng người dân Pháp sẽ không còn một vị vua nào khác ngoài chính chúng tôi làm chủ.” Lại một lần nữa, lời thỉnh cầu được biện minh bằng sự liên hệ tới thời cổ đại: “Đối với chúng tôi để trở thành công dân La mã thực thụ, tất cả những gì tồn tại là sự thù ghét và việc  trục xuất vua quan. Sự thù ghét thì đã là sự thật. Chúng tôi chờ hành động của các vị để bảo đảm điều thứ hai (việc chấm dứt vương triều).” Rồi họ kết luận: “Ngày hôm nay, mọi thành kiến đã bị phá hủy và người dân đã được khai sáng. Ý kiến quần chúng cho phép các ngài, yêu cầu các ngài đưa chúng tôi ra khỏi tội ác của vua chúa.

Thỉnh cầu thư không chỉ được gửi đến Paris nơi được đọc trước mặt nhóm Jacobins vào ngày 6 tháng Bẩy, mà hàng tá các bản sao được truyền tay trực tiếp qua mạng lưới quốc gia của các câu lạc bộ ái quốc. Bất cứ nơi nào nhận được thì dường như nó là chủ đề của các tranh luận nghiêm trọng và nhiệt tình nhất. Bordeaux có được nó rất sớm vào ngày 2 tháng Bẩy. Toulouse và Aix-en-Provence đọc nó vào 2 ngày 4 và 5 tháng Bẩy. Tới 10 tháng Bẩy thì nó tới Strasbourg, một vùng Đông Bắc xa xôi. Poitiers ở miền Tây nước Pháp bắt đầu tranh luận về nó 2 ngày sau đó, trong khi Bar-le-Duc ở gần Varennes đọc nó vào ngày 13 tháng Bẩy và Limoges ngày 15. Cuối cùng, được biết là chỉ có 5 câu lạc bộ đã hoàn toàn thừa nhận bản thỉnh cầu trên. Nhiều nơi khác lúc đầu tham gia, nhưng rồi họ xem xét lại và quyết định chờ đợi  quyết định của HĐCMQG hay lựa chọn cách phế bỏ vị vua hiện tại nhưng không từ bỏ nền quân chủ.  Nhưng ngay cả khi đa số chối bỏ thỉnh cầu thư của Montpellier, một thiểu số vẫn mạnh mẽ thường xuyên dấy lên việc ưa thích một nền cộng hòa. Trong cả hai nơi Poitiers và Bordeaux, các đội ngũ theo cộng hòa tranh luận cho lập luận của họ hùng hồn, và những người này có thể đã thắng nếu như cuộc tranh luận không bị chấm dứt vì có nghị quyết của HĐCMQG tới miễn tội nhà vua.

Nhiệm vụ của chúng ta là tuân thủ

Tin tức về quyết định của HĐCMQG và vụ việc bắn giết tại Champ de Mars đã đột ngột kết thúc  giai đoạn căng thẳng tái thẩm định chính trị. Đối diện với cuộc khủng hoảng mới này, các nhân sĩ địa phương xác định sự gắn bó của họ với những nghị quyết tháng Bẩy hầu như không có bất cứ ngoại lệ nào. Không có bất cứ nơi nào bên ngoài Paris mà các nghị quyết trở thành mục tiêu của các cuộc xuống đường hay các vụ bạo động. Các vị đại biểu đã mở màn cho cuộc Cách Mạng và là người dẫn dắt đất nước thành công qua nhiều khó khăn trở ngại trước đó, giờ tiếp tục chỉ đạo với sự tôn trọng lớn lao và có uy tín dưới con mắt các người yêu nước vùng tỉnh trong sự buồn rầu thất vọng của nhóm người Paris cấp tiến và câu lạc bộ Cordeliers.

Tuy nhiên, một số đông công dân đã thật đau lòng với các vấn đề bị đe doạ. Trong các bức thư gửi đến HĐCMQG, dân tỉnh lỵ cùng các ban quản trị địa phương thường trích dẫn đến các bài diễn văn của cá nhân các đại biểu, là những diễn văn đã được đọc, so sánh và cân nhắc cẩn thận. Robespierre, Vadier, Salle, Duport và Barnave có trong danh sách của một thị trấn, chứng tỏ rằng sự lựa chọn các diễn giả trích dẫn gồm cả hai phía của cuộc tranh luận đã được cứu xét hợp lệ. Có vài nhóm đã rà soát lại từng bước một toàn thể diễn tiến của lý luận, xem xét tất cả các cách giải quyết có thể xảy ra đối với cuộc khủng hoảng, loại bỏ những phương án tỏ ra không thể thực hiện, và rồi họ trình lên phản ánh của riêng họ cho Hội Đồng quyết định cuối cùng. Các cử tri đi bầu tại một thị trấn nhỏ đã viết khi họ suy nghĩ về cái tình thế khó xử không lường trước này: “Có quá nhiều phức tạp. Nhà vua dường như có tội. Tuy nhiên ông ta lại có quyền miễn tội hợp pháp.  Vậy làm sao ông có thể bị tố cáo? Làm sao có thể phán xét ông?”

Việc chấp thuận quyết định của Hội Đồng lại không hề đồng nghĩa với việc ủng hộ nhà vua. Các tỷ lệ thông cảm cho nhà vua tiếp tục tụt dốc thê thảm, hạ xuống từ 31% từ khi bắt đầu cuộc khủng hoảng, còn 17% ở giai đoạn lưng chừng, tới  con số thảm hại 7% vào gần cuối tháng Bẩy. Ở vào giai đoạn cuối cùng, hiếm thấy ai còn nhắc nhở đến câu nói tha thứ cũ là “một vị vua tốt bị cố vấn tồi.’ Chỉ có một lá thư duy nhất thuộc  một thị trấn nhỏ miền Trung nước Pháp có nhắc nhở đến đặc tính thiêng liêng của vua.  Để chắc chắn hơn, chỉ một phần năm thư viết  từ giữa tháng Bẩy về sau công khai kết tội Louis, nhưng gần ba phần tư không hề đá động gì tới vua cả. Nhiều nhà lãnh đạo tỉnh lỵ rõ ràng đã ưa thích cách dùng tấm màn im lặng  bao phủ lên màn kịch đáng buồn của việc nhà vua chạy trốn hơn. Đối tượng chính yếu của đại đa số người viết thư là để tái xác định sự trung thành của họ với HĐCMQG như  giới chức thẩm quyền cao nhất trên đất nước và đại diện tối cao của ý nguyện chung. Một lần nữa, các đại biểu được ca ngợi cao ngất trời như các cha già dân tộc hay như các anh hùng theo kiểu mẫu anh hùng La Mã xưa. Cho dù những quan điểm trước đây của các nhà ái quốc địa phương có là gì chăng nữa, lúc này họ cảm thấy ràng buộc vào bổn phận phải đi chung với HĐCMQG. Nhóm Jacobins ở một thị trấn miền Bắc Brittany viết:  “Tuân thủ là bổn phận của một công dân tốt, và giờ đây tất cả chúng ta hãy làm gương.” Hầu như đồng bào các nơi của họ đều đồng ý: “Các ngài đã lên tiếng và một tiếng hô lớn đã vang lên trên khắp miền đất nước : ‘Đó là luật pháp!’ Và tất cả chúng ta sẵn sàng chết cho luật pháp.” Ngay cả khi trước đó họ đã tranh luận cho một biện pháp mạnh mẽ hơn chống lại nhà vua, ý nguyện chung của cả nước giờ đã được Hội Đồng quyết định và cái trước đây là một sai lầm, giờ có thể trở thành tội ác.

Khi đưa ra những bình luận về tình trạng chính trị và quyết định của HĐCMQG, hầu hết các thư tín đã nói rất ít về tình yêu mến của họ đối với nhà vua hay nền quân chủ hơn là nỗi lo sợ về một nền cộng hòa và về sự phẫn nộ đối với các hành động nổi loạn của đám cộng hòa tại Paris. Họ quay đi quay lại với những lập luận của chính HĐCMQG, nhiều người đổ lỗi cho một loạt các triết gia từ  Montesquieu tới Rousseau, rằng một chế độ cộng hòa có lẽ không thực tế và không thể thực hiện tại Pháp. Một chính quyền cộng hòa như thế có thể khả thi ở những bang tỉnh thành phố, đất nước nhỏ bé như Thuỵ Sĩ hay Hy Lạp cổ xưa, nhưng với một quốc gia rộng lớn, điều đó sẽ dễ dàng dẫn tới vô tổ chức và hỗn loạn. “Đất nước này quá to lớn để chuyển đổi sang thể chế cộng hòa. Sớm hay muộn, các quyền lực lân bang sẽ xâu xé nó thành nhiều mảnh. Những ai đề xuất một nền cộng hòa đã chưa từng cứu xét đến những bài học kinh nghiệm, đến hợp lý của lịch sử, đến những hậu quả có thể xảy ra, đến những dữ kiện về phong tục Pháp, dân số, địa lý và thái độ của dân.” “Chúng tôi tin rằng trong một đất nước  có cân nhắc với một dân số lớn lao, chắc chắn phải có một trung tâm cho sự đoàn kết, một thẩm quyền hành pháp tối cao độc nhất mà từ nơi đó, giống như sức đẩy Archimedes,  với đòn bẩy của vương quyền, tất cả mọi thành phần giai cấp  bao la của đất nước có thể tiến lên.

Nhiều người dân Pháp dường như rất sợ hãi cảnh nội loạn  có thể sẽ nổi lên trong nước nếu HĐCMQG can thiệp làm xáo trộn chế độ quân chủ. Hầu hết các phong trào chống đối tại Paris đã nhận được một sự đón nhận rất tiêu cực tại các tỉnh lỵ. Đã có rất nhiều sự tham khảo về sự dấy loạn của đám người tại Paris, những sự kiện mà dường như chỉ để chứng tỏ rõ ràng về những mối nguy hiểm khi đặt quyền lực vào trong tay của người dân trong sự vắng bóng một giới chức thẩm quyền trung ương độc nhất. Lời thỉnh cầu của người dân Paris làm chúng tôi run lên vì tức giận: “Lòng chúng tôi tràn đầy lo lắng. Chúng tôi e ngại rằng dưới sức ép của cái đám đông lầm lạc tự cho mình là tiếng nói của quốc gia một cách sai trái này, các ngài sẽ bị buộc phải hy sinh các nguyên tắc của các ngài.” Có những lời lẽ kết tội bất tận về cái địa ngục  và là tai hoạ đáng ghê sợ của tình trạng vô chính phủ, về sự giận dữ của thường dân mất phương hướng. Nhiều tỉnh lỵ đã chia xẻ quan điểm tình nghi của các đại biểu rằng sự phản đối tại thủ đô là do bọn phản Cách Mạng hay thế lực nước ngoài kích động với âm mưu loại bỏ Hiến Pháp. “Ẩn núp bên trong mặt nạ yêu nước, bọn âm mưu như vậy nhằm mục đích gây sự chia rẽ bất hoà trong chúng ta. Chiêu bài vô chính phủ đã được cổ động bởi bọn quái vật, bọn phản quốc, bọn giáo sĩ ngoan cố, những kẻ thù của đất nước tự khoác cho mình chiếc áo choàng yêu nước chỉ để nhắm lật đổ Hiến Pháp và đưa đẩy đất nước vào tranh giành hỗn loạn.”

Một thiểu số chừng một phần tám các phe nhóm tỉnh lỵ gửi đi những bức thư đề nghị rằng họ không hoàn toàn đồng ý với quyết định của Hội Đồng Cách Mạng Quốc Gia mặc dù cuối cùng họ cũng được thuyết phục chấp nhận. Trong vài trường hợp, người dân địa phương lúc đầu chống đối các nghị quyết đó và chỉ chấp thuận sau khi đã nghiên cứu cẩn thận các tranh luận. Một số viên chức thành thật viết: “Nếu chúng tôi nghe theo ý chúng tôi thì một quyết định có hành động đối với nhà vua có lẽ sáng tỏ hơn. Nhưng các nhà lập pháp bị buộc phải chống lại cảm tính mà người thường dễ dàng bị khuất phục.” Cuối cùng, Hội Đồng đã làm họ tin rằng một thể chế quân chủ lập hiến là hệ thống duy nhất có khả năng giữ lại nămg lực và tính đoàn kết cần thiết cho sự ổn định của một quốc gia rộng lớn và cung cấp được một bức tường không thể vượt qua chống lại ảnh hưởng của các phe phái.  Một nhóm công dân khác đồng ý: “Sau khi nhà vua đáp lại tình yên thương và sự tin trưởng của chúng ta  bằng sự vi phạm vào những cam kết thiêng liêng nhất của ông, tất cả chúng tôi hy vọng toà án đất nước sẽ cai trị chống lại tội ác. Nhưng HĐCMQG đã đi quá khỏi sự cứu xét và những nhiệt tình của thời điểm của biến cố và đã đưa ra được một văn bản mới trên nền tảng luật pháp quốc gia qua nghị quyết ngày 15 tháng Bẩy.” Lãnh đạo của một làng nhỏ tại Bordeaux thẳng thừng hơn: “Lúc đầu chúng tôi không chấp nhận nghị quyết của các vị vì coi nó xung đột với các nguyên tắc chung. Nhưng sau khi suy nghĩ kỹ, chúng tôi thà chịu đựng một ông vua bất tài và lừa gạt còn hơn bị buộc phải đối mặt với sự kinh khủng của nội chiến ngoại chiến.”

Những người khác tuyên bố gắn bó với luật pháp ngay trong lúc vẫn nhấn mạnh sự hoài nghi sâu sắc của họ liên quan tới quyết định của HĐCMQG. Theo quan điểm các viên chức ở hải cảng Brest trong vùng Breton, đất nước giờ có lẽ được đặt trong tay của một người mà qua sự chạy trốn và bản tuyên bố của ông đã tự tố giác ông là kẻ thù lớn nhất của chúng ta. Một thị trấn khác trong vùng Brittany đồng ý chấp nhận Louis là vua của họ chỉ vì: “Chúng tôi được lệnh phải chấp nhận theo luật mà thôi.”  Còn các vị lãnh đạo tại Montpellier, những người mạnh mẽ thúc đẩy cho một nền cộng hòa  đã chấp nhận nghị quyết với sự mỉa mai: “Ở trong xã hội, người ta chỉ có thể lựa chọn giữa các loại xiềng xích khác nhau mà thôi.” Trong tình thế hiện tại, họ chẳng có lựa chọn nào khác ngoài việc đặt mình bên dưới sự trói buộc đầy vinh dự và hữu ích của luật pháp. Một vài phe nhóm tỏ rõ rằng sự chấp nhận của họ đối với nghị quyết của Hội Đồng có tính đột xuất và có điều kiện tùy theo hành vi tốt xấu của nhà vua. Họ sẽ chỉ chấp nhận khi nhà vua tiếp tục xử dụng uy quyền của mình để duy trì Hiến Pháp. Họ chỉ chấp nhận khi ông ta công nhận rằng làm vua là để phục vụ nhân dân chứ không phải ngược lại.” Có một số rất nhỏ chỉ trích Hội Đồng thậm tệ.  Nhóm Jacobins tại Périgeux thì không chắc rằng những nghị quyết trước đây có phù hợp với tiếng nói của lương tâm và ý nguyện chung của dân tộc không. Họ cảnh báo các đại biểu đừng bao giờ quên rằng: “các vị chỉ là một bộ phận của ý dân.” Nếu họ muốn được tuân thủ trong tương lai, họ không được bỏ qua sự quan trọng của việc duy trì niềm tin tưởng chung của nhân dân. Quả thực, trên dưới một tá các phe nhóm những người đáp trả chỉ đồng ý chấp nhận nghị quyết nếu Hội Đồng thấy ngay sự thay thế chính Hội Đồng. Đây là thời cao điểm mà các đại biểu nên giã từ trở về nhà và để những người khác thay thế. Ngược lại, như một thị trấn cảnh báo thẳng thừng: “Sư kiên quyết của các ngài sẽ bị coi là ngoan cố.”

Sự chạy trốn của Louis XVI tới Varennes đã làmrung động xã hội vùng miền nước Pháp tới tận gốc rễ. Vào cuối thời kỳ hoang mang lưng chừng và sau những cuộc tranh luận căng thẳng, các ý kiến từ từ biến thành chống đối mạnh mẽ sự cai trị của nhà vua. Những diễn văn mà ít nhất cũng hiểm độc như những diễn văn phát xuất từ Paris đã lan tỏa khắp nước.  Mặc dù chỉ một thiểu số nhỏ thị trấn đã có vị thế tập thể đồng ý truất phế nhà vua và tạo dựng nền cộng hòa, các cá nhân đã chuyển biến qua vị thế đó đã xuất hiện và đã đẩy mạnh quan điểm của họ tới hầu như mọi vùng miền đất nước. Khắp nơi, người ta tranh cãi về tư tưởng và cứu xét tới khả năng của một sự thay đổi cả nền tảng của chính quyền, ngay cả khi một sự thay đổi như vậy đã bị đa số từ chối. Phần lớn các phe nhóm gửi văn bản chấp nhận đã công khai hay ngầm bày tỏ rằng họ được chuẩn bị để tuân thủ quyết định của Hội Đồng, ngay cả khi quyết định đó liên quan tới việc chiếm quyền lực vĩnh viễn bởi chính Hội Đồng.  Quả thực không hề có một bức thư đơn lẻ nào lên án việc tạm ngưng quyền hạn của nhà vua vào ngày 21 tháng Sáu. Mười bốn tháng sau, khi một  tân Hội nghị Quốc Gia  tạo nên nền cộng hòa, đa số người dân Pháp cả ở tỉnh lỵ lẫn Paris có lẽ đã suy nghĩ lại về khả năng có thể sống trong một nước Pháp không cần có nhà vua hiện tại, hay có lẽ bất cứ ông vua nào nữa.

Khi nhà vua chạy trốn - Chương 8

Chương 8: Những năm tháng sau đó

Khi người dân Pháp nam nữ tại các tỉnh lỵ chấm dứt tranh luận về số phận của nhà vua, một làn sóng đàn áp đã nhấn chìm cả thành phố Paris. Trong hơn một tuần lễ sau vụ bắn giết tại Champ de Mars, lá cờ đỏ thiết quân luật tiếp tục tung bay trên nóc hội trường thành phố. Các nhà ái quốc trung hòa làm chủ Hội Đồng Cách Mạng Quốc Gia (HĐCMQG) theo đuổi chính sách tấn công của họ chống lại tất cả những người chủ trương cộng hòa, gọi họ là bọn gây rối. Để làm mạnh thêm sự trấn áp, các đại biểu gấp rút soạn thảo một nghị quyết mới chống gây rối.  Các hình phạt nghiêm khắc được áp đặt lên bất cứ ai bị cho là đã kích động bạo lực bằng lời nói hay bằng văn bản của họ. Luật còn được soạn thảo để có hiệu quả hồi tố, nhắm mục đích vào những hành động đã xảy ra vào thời điểm trước và trong cuộc xuống đường ngày 17 tháng Bẩy. Oái ăm là chỉ  mới ba ngày trước, nhiều nhà lập pháp đã tranh luận về sự bất hợp pháp của những sự trừng phạt có tính hồi tố này khi nó được đề xuất để chống lại các hành động của nhà vua.

Mặc dù các cuộc điều tra đều do các toà án thị xã và cảnh sát Paris chính thức trực tiếp điều khiển, chúng lại được giám sát bởi ủy ban Nghiên Cứu và Báo Cáo của HĐCMQG. Trong vòng vài ngày sau biến cố Champ de Mars, hơn 200 người đã bị bắt giam vì tội ném đá hay la hét những lời lẽ chống lại vệ binh hay đủ thứ tội lỗi khác. Chính quyền cũng theo dõi các tay lãnh đạo cộng hòa, những người phát ngôn chính thức của các hiệp hội thân hữu và các nhà xuất bản báo chí cấp tiến, những người như Marat, Danton, Desmoulins, Kéralio và Robert.

Và cũng giống như nhiều viên chức tỉnh lỵ đối diện với cuộc khủng hoảng nhà vua trốn chạy, HĐCMQG và các nhà lãnh đạo Paris đã không chần chừ trong việc kiềm chế các luật lệ chỉ vừa mới ban hành trước đó. Họ ra lệnh cho vệ binh và cảnh sát đóng cửa các cơ sở xuất bản và các câu lạc bộ chính trị, lần đầu tiên áp đặt một chế độ kiểm diuyệt báo chí gắt gao kể từ khi chấm dứt thể chế quân chủ tuyệt đối. Họ cũng cho tái hoạt động một hệ thống thông tin mật vụ đã từng bỏ đi một phần lớn từ khi còn chế độ cũ. Nhân viên được phái đi nghe lén đàm thoại riêng tư trong các quán rượu hay ở mọi ngõ ngách trong thành phố, lắng nghe mọi cuộc tấn công vào chính phủ có thể xảy ra. Giả vờ làm một cuộc điều tra dân số trong cả thành phố, họ gửi người tới các nơi cư ngụ khắp thành phố Paris để tìm kiếm các cá nhân hoặc các văn kiện tình nghi. Việc bắt giam và truy tố kéo dài liên tục qua tháng Tám. Nhiều người phàn nàn đã bị giam giữ nhiều tuần lễ trong các nhà tù chật hẹp mà chẳng thấy một quan tòa nào, cũng không được cho biết lý do vì sao bị bắt.  Cochon de l’Apparent, một trong những viên trưởng phòng cũ Uỷ Ban Điều Tra đã thành thực cho biết lý do của những hành động trên. Ông ta phát biểu theo giọng điệu của Charles Lameth: “Trong những giây phút lạ thường của cuộc khủng hoảng này, khi sự tồn tại của đất nước trong cơn nguy biến là cấp thiết, việc bắt giữ bất hợp pháp là có thể chấp nhận được.”

Việc trấn áp xem ra được bảo đảm hơn với các kế hoạch bí mật lan rộng, giờ bị coi là tổ chức để chống lại Cách Mạng. Điều đó đơn giản không thể xảy ra hay các đại biểu trung hòa đã cố tự thuyết phục rằng những người đưa thỉnh nguyện thư trong vụ Champ de Mars đã hành động theo ý riêng của họ chống lại các quyết nghị của Hội Đồng Quốc Gia Tối Cao. Họ chắc chắn đã được hối lộ hay bị hướng dẫn sai lạc bởi những ngưởi bên ngoài.  Mặc dù các đại biểu cũng đã từng làm những tố cáo tương tự từ khởi đầu của cuộc Cách Mạng, hầu hết đã cố chống cự lại một sự giải thích về các biến cố có âm mưu. Vào cuối năm 1790, đại biểu Gaultier đã phản ánh những tiên đoán trước đây về các cuộc nổi loạn khi chúng chưa thành hiện thực. Ông viết: “Tôi đã chưa bao giờ đặt sự tín nhiệm vào chúng và quý vị đã thấy là những sự tin tưởng như vậy hoàn toàn không bằng chứng. Không gì có thể gây nên sợ hãi trong số người thường dân hơn là những tuyên bố sai lạc về các âm mưu.” Nhưng bây giờ hầu hết mọi người xem ra rơi vào một trạng thái hoang tưởng.  Không chỉ trên ngôn từ diễn văn mà còn qua thư từ cho bạn bè và cử trị ở quê nhà, họ nói về những âm mưu phản cách mạng xảo trá và tiền bạc do lực lượng ngoại bang cung cấp. “Paris đã bị chi phối bởi một lũ gián điệp nước ngoài. Vàng của bọn Phổ và bọn Anh quốc đã đang lưu hành rộng rãi khắp thủ đô để làm suy sụp một số thường dân chưa được khai sáng.” Vài đại biểu trung hòa còn tự trấn tĩnh mình rằng những đối thủ cấp tiến của họ trong Hội Đồng Quốc Gia như Robespierre, Pétion và nhiều người khác đang được đám gián điệp như vậy chi trả.

Mặc dù bọn gián điệp chắc chắn có mặt tại Paris, chẳng có chứng cớ đáng tin cậy nào được thấy có sự kết nối của gián điệp nước ngoài với việc cổ võ cho chế độ cộng hòa vào mùa hè 1791. Một điều không thể né tránh là hầu như toàn thể cư dân Paris đã mạnh mẽ chống đối cả các hành động cũng như cách diễn dịch của HĐCMQG. Marie-Jean ne Roland cùng với chồng, hai người đã bí mật che giấu cho Kéralio và Robert khỏi bị cảnh sát bắt, đã đắng cay giận dữ với những sự việc xảy ra. Bà viết: “Tất cả mọi kỹ thuật  trong hệ thống tra tấn được huy động để truy khảo các người yêu nước để bôi đen  danh tiếng của họ, nào là một lũ lầm đường lạc lối, bọn kích động bạo lực với đủ mọi loại thành kiến cùng những chứng cớ giả mạo. Ông bạn người Mỹ William Short cũng vô cùng sửng sốt. Ông viết cho Jefferson: “Những nguyên tắc thật sự của tự do đã bị công khai vi phạm mỗi ngày dưới cái lý cớ được biết từ lâu là vì lợi ích quần chúng.  Không hề có một hành động nào về sự hiện hữu của cái quy định thời hạn được tạm giữ hay là vô cùng khó khăn để giúp đỡ người vô tội ra khỏi nhà tù.” Đối lại, những người chủ trương chế độ cộng hòa lại tin rằng các đối thủ của họ trong HĐCMQG bị kiềm chế bởi đám quý tộc và các chính phủ nước ngoài.

Toàn thể các khu ngoại ô Paris giờ bị phân tán vì sự việc, chia ra giữa những người ủng hộ với những người xuống đường tại Champ de Mars và những người ủng hộ việc đàn áp. Như tại Saint-Marcel. nhiều cá nhân phục vụ trong các đơn vị vệ binh được biết đã nả súng bắn vào những thỉnh nguyện viên hôm 17 tháng Bẩy bị tấn công hay khạc nhổ và gia đình họ bị đe dọa. Hai người đứng đầu Paris là thị trưởng Bailly và viên tướng Lafayette được nhiều thành phần dân chúng khen ngợi. Nhưng đối với những người khác, họ đã trở nên đối tượng bị thù ghét cực độ. Sự đối đầu được minh hoạ thật bi thảm với sự rạn nứt chia rẽ của câu lạc bộ Jacobin Paris. Vào khoảng giữa cuộc khủng hoảng, gần như hầu hết các đại biểu của câu lạc bộ đã bỏ ra khỏi phòng họp với lời tuyên bố rằng xã hội {Pháp} hiện giờ dưới bàn tay cùa những kẻ  ngoan cố bên ngoài chỉ muốn lật đổ nhà vua. Chỉ có một số nhỏ các đại biểu, trong đó có Pétion và Robespierre lúc đầu giữ nguyên lòng trung thành. Dần dần, trong quá trình diễn tiến của mùa hè, vào khoảng 60 tay cấp tiến trong Hội Đồng quay trở lại với xã hội. Nhưng nhóm bất đồng chính kiến đông đảo hơn, được dẫn đầu bởi Barnave và anh em  Lameth đã tạo nên một câu lạc bộ  đối đầu ở tại tu viện Feuillant  bỏ hoang ở ngay bên kia đường đối diện trụ sở Jacobins. Họ từ chối tất cả mọi nỗ lực xếp đặt một cuộc hoà giải. Trongnnhiều tháng kế tiếp, hai phe Jacobin và Feuillant  đối đầu nhau trong sự ganh đua ngày càng đắng cay hơn, cố tranh giành quyền lực và ảnh hưởng, không chỉ tại Paris mà trên toàn quốc. Nhiều hội đồng bầu cử cho cơ cấu lập pháp mới diễn ra trong các thị trấn trên toàn lãnh địa đã ghi lại những đối đầu của những người ủng hộ  địa phương giữa hai phe Jacobins và Feuillants.

Những ngày tháng tươi đẹp của thời kỳ đầu Cách Mạng khi người yêu nước cảm thấy tự tin rằng một hỷ nguyên hạnh phúc mới và sự đoàn kết quốc gia đang ở trong tầm tay của họ, giờ xem ra chỉ còn là ký ức xa xôi.  Theo sau sự kiện trốn chạy của nhà vua và phong trào cộng hòa tiếp theo sau, Paris tràn ngập bầu không khí tình nghi và thù ghét. Nam nữ mọi người đã từng chia xẻ những mục tiêu chung, giờ tố cáo nhau đủ loại liên kết nguy hiểm với bọn phản Cách mạng hay thế lực ngoại quốc. Hội viên của 2 câu lạc bộ đối thủ rất lo sợ bị bắt gặp đi chung với người của phe đối lập tại nơi công cộng, ngay cả với những người  đã từng là bạn thân.  Rabaut Saint-Etienne, một mục sư Tin Lành thuộc miền Nam nước Pháp và là một thành viên then chốt của Ủy Ban Lập Hiến, vô cùng đắng cay khi bị tố cáo tội đồng lõa với nhà vua, hay với bọn Anh quốc hay bọn Áo. Giống như nhiều đồng viện, ông cảm thấy bị bao vây và tấn công bởi cả hai bên tả phái hữu phái: thành phần cấp tiến ở một phía và đám thân hữu  đạo đức giả của nhà vua và lòng nhiệt thành sai trái về tôn giáo lên phe đối thủ  như Gaultier gọi nó. Theodore Vernier thấy dường như một lưỡi gươm buộc tội treo lơ lửng trên đầu họ. Dưới những điều kiện như vậy, sự kiệt sức và chán ngán của các đại biểu ngày càng tệ hại hơn bao giờ hết. “Không ai có thể diễn tả hết sự lo lắng bồn chồn của chúng tôi bao giờ mới chấm dứt. Bouchette than vãn với một người bạn tại Flanders: “Đại đa số các đại biểu chỉ nghĩ đến giây phút họ có thể rời bỏ. Cuộc sống chúng tôi ở đây đã bị hủy hoại. Nếu điều đó không nhanh chóng kết thúc, chúng tôi sẽ không thể chống đỡ.

Tiếp tục làm vua

Cảm nhận được sự mất kiên nhẫn của công chúng với quá nhiều thời gian họ dùng để soạn thảo một bản Hiến Pháp, lúc này đã qua trên 2 năm, các đại biểu đẩy mạnh công tác cho sự hoàn thành công việc của họ càng sớm càng tốt. Ủy ban Lập Hiến đầy quyền lực và một ban liên hiệp tu chính đã làm việc trong nhiều tháng, lọc lựa  trong hàng đống các nghị quyết đã được ngẫu nhiên thông qua kể từ khởi đầu cuộc Cách Mạng, cố gắng  quyết định  xem những cái nào thuộc về Hiến Pháp, cái nào đơn giản chỉ là luật lệ. Tuy vậy, toàn thể diễn tiến vẫn kéo dài trong nhiều tuần lễ vì những hận thù phe phái trong nội bộ HĐCMQG. Phe Feuillant thống trị hai ủy ban đã đi đến kết luận rằng sự nguy hiểm của một thể chế cộng hòa thì quá lớn so với bất cứ tiềm năng đe dọa nào đến từ thể chế quân chủ. Kể từ cuối tháng Sáu, Barnave, Duport và anh  em Lameth đã tái khởi sự  việc bí mật thương lượng với nhà vua.  Trong một thời gian riêng tư với hoàng hậu khi đi hộ tống hoàng gia trở về Paris từ Varennes, Barnave đã đề xuất một thoả thuận. Ông ta cùng những người bạn của ông hứa làm mọi thứ trong quyền hạn của họ để giữ lại thể chế quân chủ và củng cố uy quyền của nhà vua. Đối lại, họ chỉ yêu cầu nhà vua chấp nhận bản Hiến Pháp và đạt được sự công nhận tân chính quyền Pháp  từ đế quốc Áo.

Nhưng khi nhóm Feuillant cố thôi thúc qua những thay đổi trong bản Hiến Pháp, tái lập uy quyền của nhà vua và gìới hạn dân chủ, họ đã bị Pétion, Robespierre và nhóm Jacobin mạnh mẽ chống đối ở tất cả mọi bước. Lúc này, tự nhiên nhóm Jacobin tìm được những đồng minh bất ngờ. Toàn thể các bộ phận của Hội Đồng Trung Ương không theo phe nhóm bắt đầu nghi ngờ các động cơ của Barnave và nhóm bạn của ông. Thibaudeau, một thẩm phán trung hòa tại Poitou được thuyết phục rằng đám lãnh đạo Feuillant chỉ muốn trở thành các vị bộ trưởng trong chính phủ mới: “Chúng tôi ngày càng nghi ngờ những người này, họ đã từng được coi là những nhà ái quốc kiên quyết, nhưng cũng lúc này chúng tôi biết ra rằng chính họ có những âm mưu đầy tham vọng.” Những người khác quá kinh ngạc về những người trước đây tưởng là rất dân chủ lại đã nhanh chónng đảo ngược vị thế của họ. Cuối cùng, hai phe cánh cùng các đồng minh của họ đã đấu tranh với kết quả  hòa nhau  và chỉ có một số thay đổi nhỏ nhặt từ trong văn bản gốc của Hiến Pháp được thông qua.

Cuối cùng vào ngày 3 tháng Chín, hoàn toàn kiệt sức vì những cuộc đấu tranh, các đại biểu tiến tới một sự đồng ý cuối cùng và Hiến Pháp được tuyên bố hoàn tất. Vào 9 giờ tối hôm đó, một phái đoàn trên 200 đại biểu đã đi bộ dưới ánh đuốc có vệ binh, hoặc đi bộ hoặc trên lưng ngựa, đi hộ tống để trình văn bản lên nhà vua tại hoàng cung Tuileries. Vua Louis gặp gỡ họ tại đại sảnh đường cùng với các vị bộ trưởng bên cạnh và tuyên bố rằng ông sẵn sàng để xem xét Hiến Pháp. Mọi người bỗng nhận ra rằng nếu nhà vua phủ nhận văn bản, HĐCMQG có lẽ phải  truất phế ông khỏi ngai vua và thương lượng lại với tất cả các vấn đề với một chấp chính nhân danh người kế vị ngai còn quá trẻ. Bronchette viết: “Đây là lúc chúng ta biết nhà vua là bạn hay thù của đất nước. Mọi việc tuỳ thuộc vào quyết định của ông.”

Trong khi các đại biểu chờ đợi và căng thẳng tiếp tục gia tang, Louis cẩn thận đọc văn bản và cân nhắc sự lựa chọn.  Nhà vua nhận thức rằng hơn 200 đại biểu quý tộc và giáo sĩ, những người đã tẩy chay tất cả các nghị quyết  của Hội Đồng kể từ cuối tháng Sáu cũng đã phủ nhận văn kiện. Nhưng cuối cùng, vào 13 tháng Chín, nhà vua loan báo là ông chấp nhận bản Hiến Pháp. Ngày hôm sau, nhà vua đã xuất hiện trước mặt HĐCMQG để ký tên đóng dấu và tuyên bố lời thề tuân thủ. Nhà vua cũng ban hành một văn bản giải thích vị trícủa ông, một văn bản thực sự được một trong những bộ trưởng của vua viết nhưng do nhà vua ký tên như chính lời lẽ của chính ông. Trong đó một lần nữa, ông cố giải thích sự kiện chạy tới Varennes. Hoàn toàn phớt lờ những tuyên bố  ngày 21 tháng Sáu do chính tay ông viết, nhà vua tuyên bố rằng ông chỉ muốn trốn tránh những phe phái và bạo lực tại Paris. Ông nói: “Ta mong ước tự cô lập mình xa khỏi những xung đột phe phái và để xác định cái vị thế nào thực sự đại diện cho ý nguyện của quốc gia.” Ông thú nhận rằng, mình vẫn chưa tin tưởng rằng chính quyền mới có đủ năng lực cần thiết để kiểm soát và liên kết các phần khác nhau của một quốc gia quá to lớn như nước Pháp. Tuy nhiên nhà vua tuyên bố rằng ông sẵn sàng thử xem sao: “Ta sẽ thử xem xét cái kinh nghiệm đó một mình rồi sẽ phán đoán xem có thể xử dụng hay không.” Rồi nhà vua tuyên thệ sẽ làm mọi thứ trong quyền hạn của mình để thực thi Hiến Pháp. Ông hứa hẹn: “Ta sẽ chấp nhận nó và ta bảo đảm rằng nó sẽ được thi hành.”

Cùng một lúc, hoặc do chính sáng kiến của riêng ông hoặc do sự thúc đẩy của các bộ trưởng, nhà vua đề xuất một cuộc đại ân xá cho tất cả những ai bị tố cáo hay kết tội có những hành động liên quan tới Cách Mạng: Để dập tắt những hận thù, để làm nguôi ngoai những rắc rối tạo nên bởi loại cách mạng như thế này, chúng ta hãy cùng đồng tâm quên đi quá khứ.” Để hoan nghênh chào mừng, HĐCMQG đã tức khắc chấp thuận đề xuất của vua. Trong khắp cả nước, cánh cửa nhà tù mở rộng cho tất cả tù chính trị ở mọi phía, cho dù đã bị kết tội hay đang chờ xét xử. Cộng Hòa cấp tiến, qúy tộc phản cách mạng, giáo sĩ ngoan cố cũng như tất cả những người dính líu tới cuộc chạy trốn của vua, tất cả đều được trả tự do. Lần đầu tiên trong gần ba tháng trời, công tước De Choiseul, Goguelat và Damas, những tay chủ chốt trong cái âm mưu chạy trốn thần sầu để giải cứu nhà vua mới được phép ra khỏi buồng giam. Không lâu sau đó, cả ba đã vượt biên qua sông Rhine để  tham gia vào lực lượng đám quân lưu vong.

Vua Louis cũng được miễn xá cho hành động của ông để tiếp tục giữ trách nhiệm như người đứng đầu cơ quan hành pháp của chế độ quân chủ lập hiến. Đã nhiều tuần lễ, hoàng gia bị giam lỏng trong hoàng cung, bị canh giữ cả ngày lẫn đêm, bị giới hạn nghiêm ngặt số lượng người được phép gặp gỡ và ngay cả bị ngăn cấm tới gần các cửa  phòng ngoại trừ khi thay quần áo. Các đại sứ nước ngoài không được phép tiếp xúc với nhà vua mà chỉ qua vị bộ trưởng ngoại giao. Tuy nhiên, lúc này nhà vua được ra ngoài trở lại cuộc sống bình thường và đi đứng tự do trong phạm vi thủ đô Paris. Nhà vua đã có mặt tại nhiều lễ hội trong các buổi lễ ăn mừng Hiến Pháp hoàn tất có hòa nhạc, nhảy múa, pháo bông và lễ hội ánh sáng  vào ban đêm. Khi vua di hành quanh thành phố, theo như một số báo cáo, ông đã được chào đón với những lời tung hô mà nhà vua yêu thích: “vạn tuế đức vua.” Cùng thời điểm, HĐCMQG đã bỏ phiếu để viết lại từ ngữ “vua” vào trong lời tuyên thệ trung thành mà tất cả các viên chức hành chánh và sĩ quan quân đội được yêu cầu tuyên thệ. Vào cuối tháng Chín, với ngành “hành pháp”  trở lại hoạt động bình thường. HĐCMQG Lập Hiến chính thức  giã biệt sau 2 năm và  3 tháng hiện hữu. Hội Đồng trao quyền lại cho một nhóm đại biểu hoàn toàn mới, những thành viên Hội Đồng Lập Pháp được chọn trước đây. Ít nhất trên lý thuyết, Cách Mạng đã kết thúc. Ít nhất trên lý thuyết, cuộc chạy trốn của nhà vua đã được tha thứ và quên đi.

Nhưng thực sự điều đó có thể được quên lãng không? Giờ đây, vua Louis đã trang trọng tuyên thệ bảo vệ Hiến Pháp, nhưng chỉ mới mấy tuần lễ trước đó, ông đã đơn phương phủ nhận lời thề trước đây với chính  Hiến Pháp này. Có lý do gì để nghĩ rằng ông sẽ không lập lại hành vi đó nữa? Giống như mọi nam nữ công dân Pháp khắp nơi, các vị đại biểu thật khổ tâm với nghi vấn này. Giờ đây nhiều người tin tưởng, hay đúng hơn là hy vọng tin rằng, cuối cùng nhà vua đã thay đổi đường lối của ông và thành thực chấp nhận tuân thủ đúng luật chơi. Theo như đại biểu Legendre của Breton, Hội Đồng bây giờ tin tưởng rằng nhà vua đã được khai thông bởi bài học trải nghiệm khó khăn, chắc sẽ tự nguyện chấp nhận và yêu qúy Hiến Pháp. Người bạn đồng viện Vernier cũng đồng ý: “Qua nhiều phản ánh, chúng tôi tiếp tục nghĩ rằng nhà vua khá trung thực.” Nhưng không phải tất cả các đại biểu cùng chia xẻ quan điểm tích cực này. Thibaudeau bị ám ảnh với những ảnh hưởng xấu xa của giới quý tộc giờ này lại bu quanh nhà vua. Họ nói với nhà vua: “Hãy bước tới và chấp nhận Hiến Pháp. Và rồi khi thời cơ thay đổi, ngài lại nói là ngài bị ép buộc và không có sự chọn lựa nào khác.” Faulcon cũng lo nghĩ rằng nhà vua có thể lại đang đưa ra một lời thề thốt sai lầm khi tuyên thệ một cam kết mà ông không có ý định tuân thủ.” Tu viện trưởng Lindet còn đi đến một kết luận đầy mỉa mai: “Nhà vua đã thề duy trì Hiến Pháp. Ông ta sẽ giữ lời ở một mức độ khi nó còn thích hợp với ông.” Các đại biểu có thể dễ dàng đánh giá một bức tranh biếm họa đang lan truyền rộng rãi trong nhiều tuần lễ sau đó: Vua Louis được biểu tượng giống như Janus, một vị vua có 2 khuôn mặt. Một cái trìu mến nhìn về phía một đại biểu tuyên bố: “Ta sẽ duy trì Hiến Pháp.” Mặt kia hướng về phía một giáo sĩ lưu vong loan báo: “Ta thề sẽ huỷ diệt Hiến Pháp.”

Những nghi ngờ như vậy thật dễ dàng tìm thấy. Mặc dù có những bảo đảm ngược lại, cả nhà vua và hoàng hậu là những kẻ hai mặt sau cuộc trốn chạy bất thành của họ giống như trước đó. Họ nhanh chóng nối lại sự liên lạc bí mật với các vương quốc nước ngoài của Âu Châu, trong chốn riêng tư  lại phủ nhận tất cả những lời tuyên bố công khai về việc ủng hộ Hiến Pháp. Trong mối liên hệ này, các hành động của Marie-Antoinette đặc biệt đáng lưu ý.  Chuyện bà hoàng hậu có khi nào quan tâm sâu xa đến những bàn luận với Barnace trong hành trình trở về Paris từ Varennes hay không, thật khó khăn để biết. Trong những tuần lễ tiếp theo, bà liên tục bí mật gặp gỡ viên đại biểu trẻ của vùng Frenoble. Xử dụng mọi mưu kế của triều thần có kinh nghiệm, bà dẫn dắt anh ta tới một sự xác nhận tốt đẹp về sự thành thật cuả bà và sự đánh giá cao của bà đối với việc anh ta thông cảm cho trường hợp của bà.  Nhưng rồi bà cứ tiếp tục bí mật gửi các mật thư đã mã hoá ra ngoài cho Fersen hay cho viên đại sứ nước Áo hoặc cho vị hoàng đế Áo, người anh lớn của bà. Những lá thư trong đó bà chối bỏ tất cả những gì bà nói với Barnave.  Bà nổi giận vì những lời sỉ nhục hoàng gia sau cuộc chạy trốn thất bại, tố cáo các đại biểu là  bọn vô lại, côn đồ và điên khùng. Bà lên án toàn thể Hiến Pháp là hoàn toàn vô lý và không thể thực hiện.

Không kém hoàng hậu, nhà vua cũng tiếp tục theo đuổi trò chơi hai mặt. Chỉ vài tuần lễ sau chuyến chạy trốn thất bại, Louis đã tìm cách chuyển ra ngoài một mảnh giấy do chính tay ông viết cho hoàng đế nước Áo. Ông nói rằng ông rất tiếc đã không thể lấy lại tự do cho chính mình trong ngày 21 tháng Sáu và để tham gia cùng những người Pháp đang thực sự mong ước những lợi ích tốt đẹp nhất cho đất nước. Ông cảm thấy mình là một tù nhân không thể kiểm soát số phận của chính mình, và ông muốn ông anh vợ của ông biết điều đó. Và lần đầu tiên trên đời, ông hối thúc vị hoàng đế đến cứu giúp ông và cả vương quốc Pháp, một sự hàm ý mạnh mẽ là ông hy vọng có một cuộc can thiệp quân sự. Qua tháng Chín, có lẽ phiền muộn với tình trạng lưỡng lự cố hữu không thể quyết định,  bằng cách nào đó, Louis có lẽ đã thay đổi vị thế của ông. Trong một bức thư gửi cho 2 người em trai đang lưu vong, nhà vua  bàn bạc rằng chính sách tốt nhất lúc này là chờ đợi và để cho chính quyền Cách mạng tự sụp đổ từ những điều bất hợp lý của chính nó. Ông khuyên 2 người em đừng cố xúi giục gây chiến tranh, e rằng có những hậu quả không hay cho đất nước mà hành động đó  có thể mang đến. Nhưng ông cũng loan báo sự tố cáo của ông rằng cái tư tưởng về “quyền con người” thật vô cùng điên rồ. Ngay cả cho dù một số thường dân lúc này hy vọng nâng cấp địa vị của họ lên khỏi  vị trí tự nhiên của họ, ông vẫn tin rằng sự liên hệ giữa ông và giới quý tộc là chuỗi ngọc cổ xưa và quý giá nhất trên vương miện của ông.

Dù sao đi nữa, vào tháng Mười Hai 1791, nhà vua dường như đã đảo ngược vấn đề. Trong một lá thư gửi cho  nam tước de Breteuil, viên bộ trưởng ngoại giao đang lưu vong, ông bình luận về sự tạo nên một Quốc Hội nắm các quyền lực chính của châu Âu được các lực lượng vũ trang hỗ trợ. Ông tin rằng đây có lẽ là cách tốt nhất để tái thiết lập “một vị thế đáng mơ ước và bảo đảm rằng bọn tội phạm đang bao vây chúng ta sẽ không lan toả sang các quốc gia Âu Châu khác.” Giờ đây rõ ràng ông đã bỏ qua một bên sự do dự của ông chống lại chiến tranh. Nhà vua dường như thúc đẩy một sự can thiệp trực tiếp bởi các siêu cường để thay đổi Hiến Pháp mà ông đã thề bảo vệ nó.

Đó là tình thế nước Pháp vào đầu năm 1792. Ở một nơi khác thời điểm khác, Louis XVI có thể đã kết thúc ngôi vị của ông trong hoà bình. Ông cũng có thể được hậu thế phán xét như một vị vua không tệ lắm.  Không nghi ngờ gì là ông muốn điều tốt đẹp nhất cho thần dân của ông. Kích động bởi cuộc khủng hoảng tài chánh với những yếu tố khó khăn chưa hề xẩy ra, cùng với các hành vi không chắc chắn và thiếu bền chí của chính ông, nhà vua đã cố gắng làm cuộc cải tổ chính quyền. Nhà vua đã tuyên bố một cách trung thực  trước mặt Hội ĐồngCách Mạng Quốc Gia trong ngày 23 tháng Sáu 1789 rằng chưa bao giờ có một vị vua làm được nhiều việc như vậy cho một quốc gia. Nhưng vào thời điểm ông đọc bài diễn văn này, quan điểm về cải tổ của ông và của các nhà ái quốc đang lắng nghe ông đã khác hẳn nhau. Quả thực, chẳng qua chỉ là sự suy nghĩ mơ ước ở về phía các nhà ái quốc và sự lừa gạt bên phía nhà vua mà cái huyền thoại về một “ công dân vua” tồn tại được lâu đến thế. Giờ đây, dưới áp lực của các biến cố và dưới ảnh hưởng của hoàng hậu, Louis lại quay trở về với những giá trị mà nhà vua đã được giáo dục khi còn thơ ấu, các giá trị bao gồm quyền cai trị đất nước của nhà vua do Thượng Đế ban cho và cái trật tự xã hội và cái tính chất tự nhiên về nền tảng bất bình đẳng của xã hội. Đó là cái quan điểm đưa  ông đi đến một đường hướng xung đột với người dân trong cuộc Cách Mạng.

Thời Khủng bố và sau đó

Những năm tháng sau cuộc Cách Mạng Pháp có lẽ không được tốt đẹp cho nước Pháp hay cho nhiều cá nhân được

nói đến trong câu chuyện này. Hiến Pháp mà những người trong năm 1789 đã phải vật lộn trong hơn 2 năm để hoàn thành  và mọi người hy vọng nó sẽ phục vụ như một khuôn mẫu cho mọi quốc gia trên thế giới chỉ tồn tại vỏn vẹn 11 tháng. Tân Hội Đồng Lập Pháp (THĐLP) do chính Hiến Pháp tạo nên đã vô cùng bị sâu xé ngay từ buổi đầu với những cuộc đấu tranh giữa hai phe Jacobins và Feuillants. Hơn cả nhóm các đại biểu tiền nhiệm, các nhà Lập Pháp bị ám ảnh vì những nghi ngờ bị phản bội từ phía nhà vua, nhất là sau khi vua Louis xử dụng quyền phủ quyết để ngăn chặn những nghị quyết chống lại các nhà quý tộc nhập cư và các giáo sĩ ngoan cố. Tin đồn cứ tiếp tục lan truyền rằng một ủy ban “người Áo” được bí mật tổ chức chung quanh hoàng hậu đang phá hoại ngay trong nội bộ chế độ mới, một loại tin đồn thực ra cũng không sai lắm. Những lo sợ như vậy càng được củng cố bởi một thoả thuận chung được ký vào tháng Tám 1791 trong một lâu đài của người Đức ở tại Pillnitz.  Tại đây, ông anh ruột Leopold của hoàng hậu, có lẽ phản ứng theo cái yêu cầu khẩn cấp của Louis đã hối thúc tất cả cáctriều đại vương quốc Âu Châu xử dụng lực lượng vũ trang để đoạt lại vương triều Pháp. Lo lắng vì những âm mưu hoạch định bởi các lực lượng ngoại quốc bí mật đồng minh với triều đình nước Pháp, và bị thúc đẩy qua tài hùng biện của Jacques Brissot và những người khác muốn đẩy mạnh một cuộc thập tự chinh vĩ đại để truyển bá các tư tưởng Cách Mạng trong suốt Âu Châu, các vị đại biểu tuyên bố chiến tranh với Áo vào tháng Tư 1792. Không lâu sau đó họ thấy mình dính líu luôn vào sự xung đột với nước Phổ.  Như vậy THĐLP đã đẩy đất nước vào cuộc chiến mà những người tiền nhiệm của họ đã hy vọng tránh né được.

Cuộc chiến khởi đầu bất lợi cho Pháp. Vào mùa hè 1792, cuộc xâm lăng mà mọi người đã lo sợ ở thời điểm biến cố Varennes đã trở thành thực tại. Quân của Áo và Phổ đã chọc thủng hàng rào và đồn luỹ phòng thủ của Pháp, chiếm giữ Verdun và Varennes, rồi bắt đầu một cuộc hành quân  tuy chậm chạp nhưng  có quy củ  để tiến tới Paris. Đối diện với sự tiến quân của quân Đức và càng tin chắc hơn bao giờ hết về sự phản bội của nhà vua, người dân Paris đã vùng dậy vào tháng Tám năm đó trong một cuộc Cách Mạng thứ hai vô cùng xác thực. Họ đi theo những tư tưởng lúc đầu được những người cộng hòa khởi xướng vào tháng Bẩy 1791 và được thúc đẩy bởi những người đã tham gia vào phong trào đó, người dân Paris và các đơn vị vệ binh từ các tỉnh lỵ đã dẫn đầu một cuộc nổi loạn chống lại nhà vua.  Vào ngày 10 tháng Tám, Louis và hoàng gia bị buộc phải tản cư khỏi hoàng cung Tuileries, nơi đã bị quân nổi dậy đột kích trong một cuộc đối đầu đẫm máu, bỏ lại gần 1000 người chết ngay tại trung tâm thành phố. Cuộc Cách Mạng thứ hai này đã mang đến một đợt sóng lớn dân chủ, với hầu như mọi người dân Pháp, bất kể giàu nghèo, giờ đây đều được ban cấp quyền đi đầu phiếu và  quyền nắm giữ  chức vụ hành chánh. Sáu tuần lễ sau đó, một Hội Nghi Quốc Gia cấp tốc hội họp chính thức truất phế nhà vua và thành lập nền Cộng Hòa Pháp đầu tiên vào ngày 21 tháng Chín 1792.

May mắn cho nền tân Cộng Hòa, quân lực Pháp đã kịp chỉnh đốn để quần tụ lại với nhau. Xây dựng trên lòng nhiệt tình với chủ nghĩa quốc gia và niềm tự tin phát huy vào thời điểm nhà vua chạy trốn, họ đã ngăn chận được quân Phổ tại mặt trận Valmy, nơi chỉ cách Sainte-Menehould có vài dặm đường và là chỗ Drouet đã nhận diện được nhà vua đầu tiên. Cuối cùng, cũng chính đoàn quân này đã đưa quân vượt biên giới Pháp để xâm lăng và “giải phóng toàn khu vực Tây Âu.” Nhưng trong những năm tiếp theo, quốc gia lại rơi vào những giai đoạn nghi ngờ đầy ám ảnh, đấu tranh huynh đệ tương tàn và tình trạng gần như vô chính phủ. Với cuộc nội chiến và sự nổi dậy của nông dân nổ ra trên những khu vực rộng lớn của đất nước, với hầu hết Âu Châu bày binh bố trận chống lại nước Pháp, với nhóm cấp tiến “sans-culottes” thúc đẩy đòi hỏi những điều kiện kinh tế tốt hơn và trả thù chống lại đối thủ của họ, chính quyền cộng hòa đã thiết lập một cuộc trấn áp còn rộng lớn hơn cả cuộc trấn áp năm 1791. Trước khi cơn bão khủng bố này kết thúc, có lẽ khoảng chừng 18 ngàn người cả nam lẫn nữ thuộc đủ mọi phe nhóm xã hội đã bị toà án hành quyết, và còn nhiều chục ngàn người khác bị sát hại trong cuộc nội chiến tương tàn và trong các màn trả thù bí mật.

Trong tất cả các vụ hành hình, không có vụ nào bi thảm và để lại hậu quả hơn vụ xử tử chính vua Louis. Vào những tuần lễ cuối cùng năm 1792, sau nhiều tháng bị giam cầm, nhà vua bị đưa ra toà án trước mặt Hội Nghị Quốc Gia. Trong suốt quá trình xét xử, nhà vua và các luật sư của ông kiên quyết cãi rằng Hiến Pháp năm 1791 bảo đảm cho ông quyền xá miễn khỏi bị xử tội và rằng trước khi  Hiến Pháp được ký, đã không có luật lệ nào quy định về việc kết tội các hành động của ông. Nhà vua tiếp tục phủ nhận chuyện chạy trốn tới Varennes của ông, cho đó chỉ là một  cuộc du hành đơn gỉản. Và ông mạnh miệng bác bỏ bất cứ đề nghị nào rằng ông phải chịu trách nhiệm cho việc đổ máu của người dân Pháp. “Có hàng trăm ngàn chứng cớ biện minh cho tình yêu thương của trẫm đối với thần dân, và điều này thật rõ ràng. Lương tâm trẫm không hề khiển trách trẫm điều gì.”  Nhưng trước khi phiên toà bắt đầu, các nhà Cách Mạng đã khám phá ra một cái rương (hòm) bí mật giấu kín đằng sau khu trại mộc trong hoàng cung Tuileries chứa đựng những đồ cất giấu gồm các giấy tờ tài liệu của vua. Nhiều tài liệu trong đó do chính tay nhà vua viết và chúng cung cấp bằng chứng rõ rệt về những gian dối lừa gạt của vua, những nỗ lực của ông để chống đối hay cản trở Cách Mạng, và sự thông đồng của ông với những tay phản Cách Mạng. Hầu hết những tố cáo chính thức chống lại nhà vua đặt căn bản trực tiếp trên những tài liệu này. Điều khoản dài nhất của việc truy tố liên quan tới cuộc chạy trốn thất bại của vua, về các khoản chi tiêu công quỹ của ông để  thực thi kế hoạch này và sự chối bỏ Hiến Pháp trong các văn kiện mà ông bỏ lại trong văn phòng. Sau cuộc tranh luận kéo dài, Hội Nghị đã bỏ phiếu hầu như  hoàn toàn đồng ý rằng nhà vua phạm tội âm mưu chống lại tự do và an ninh của đất nước. Không lâu sau đó ông bị kết án tử hình. Ngày 21 tháng Giêng 1793, trước hàng chục ngàn người dân Paris trang trọng tham dự tại Công Trường Cách Mạng, sau này đổi tên là công trường Concorde, nhà vua Louis XVI bị đưa lên đoạn đầu đài. Cho tới phút chót, ông vẫn kêu mình vô tội.

Cho đến năm 1795, chỉ có 2 trong số 6 ngưởi ngồi trên chiếc xe ngựa định mệnh chạy trốn khỏi Paris vào giữa một đêm hè 1791 còn sống sót. Hoàng hậu Marie-Antoinette, người mà những hoạt động phản quốc có khi còn rõ rệt hơn cả nhà vua chồng bà (Bà từng bí mật gửi tiết lộ ra ngoài các kế hoạch tác chiến của quân Pháp cho người Áo) đã theo chân Louis bị bịt mắt lên máy chém vào tháng Mười cùng năm.  Em gái nhà vua, công chúa Elizabeth, phạm tội thuộc về dòng giõi Bourbon và đã đồng loã với anh mình bị chặt đầu tháng Năm 1794. Hơn một năm sau đó, vị thái tử trẻ mà nhóm ủng hộ hoàng gia nhất quyết gọi là Louis XVII ngã gục vì bệnh tật trong tù. Công chúa chị gái của thái tử cũng chịu số phận tương tự, nhưng như một trong những trớ trêu nhất của toàn  diễn tiến lịch sử, cô được phóng thích vào năm 1796 qua một cuộc trao đổi tù nhân cho Jean-Baptiste Drouet, người đã đóng vai trò then chốt trong việc ngăn chận được cuộc chạy trốn của vua và là một thành viên của Hội Nghị đã bỏ phiếu kết án tử hình Louis và đã bị quân đội nước Áo bắt làm tù binh 2 năm trước trong một nhiệm vụ trong quân đội Pháp. Sau khi trở về Paris và qua hàng loạt các cuộc phiên lưu cả trong lẫn ngoài nước Pháp, trong và ngoài nhà tù lẫn chính trị, Drouet lập gia đình và ẩn mình dưới một nhân thân mới tại một tỉnh lỵ. Ông đã qua đời tại đó năm 1824 một cách an bình.

Nhưng nói chung, hầu hết các khuôn mặt ái quốc chính thức trong câu chuyện này cũng không được may mắn lắm. Không ai trong số 2 đại biểu đến hộ tống hoàng gia trở lại Paris từ Varennes còn tồn tại sau cuộc Cách Mạng. Sau sự thất bại của phe cánh Feuillant và sau khi đã về hưu trí tại quê nhà, Barnave bị bắt giữ và bị xử tử vì tội hỗ trợ nhà vua  vào cuối năm 1793. Pétion, người từng phục vụ một thời gian là thị trưởng thành phố Paris, cuối cùng cũng rã đám với người bạn Robespierre, trốn thoát khỏi Hội Nghị và  tự tử khi đang trốn tránh ở miền Nam nước Pháp.  Nhà triết học và là thành viên hàn lâm viện Jean-Sylvian Bailly  đã từ bỏ hoạt động chính trị vào cuối năm 1791. Nhưng ông ta cũng bị bắt và kết án tử hình  vì có dính líu một phần đến cuộc tàn sát tại Champ de Mars vào ngày 17 tháng Bẩy, ông bị hành quyết tại ngay nơi vụ bắn giết đã xảy ra. Rabaut Saint-Etienne và Condorset, Brissot và Marie-Jeanne Roland, Danton và Robespierre cũng bị đưa lên máy chém cùng với nhiều nhà lãnh đạo của các phe phái lớn của Cách Mạng. Tướng Lafayette sống còn, nhưng chỉ sau khi đã trải qua 5 năm tàn tạ trong nhà tù nước Áo, nơi ông bị bắt cùng với người bạn Latour-Maubourg và một người từng là đối thủ chính trị Alexandre Lameth của ông.  Ông Sauce, người chủ tiệm  tạp hoá tại Varennes đã từng bắt giữ nhà vua và  đưa hoàng gia trú ngụ qua đêm trong nhà mình cũng sống sót qua cuộc Cách Mạng, nhưng cuộc sống của ông bị hủy hoại vì bất hạnh. Bị những người phò vua nguyền rủa như một kẻ đại nghịch, ông ta cũng bị những người làm Cách Mạng có khuynh hướng quân chủ lập hiến nghi ngờ. Sau khi chạy trốn để bảo toàn mạng sống và mất người vợ đầu trong cuộc chiến xâm lăng của quân Phổ, ông rời bỏ quê nhà và qua đời lặng lẽ vào năm 1825.

Đối với hầu hết sự kiện, những người âm mưu bảo hoàng vào năm 1791 lại may mắn hơn nhiều so với đối thủ ái quốc của họ. Sau khi ở trong tù được thả ra qua cuộc đại ân xá tháng Chín, Choiseul, Goguelat, Damas và ba tay vệ sĩ đã theo chân tuớng Bouillé và các con trai ông ta đi lưu vong. Ngoại trừ viên tướng Bouillé, tất cả đã sống sót qua cả hai thời kỳ Cách Mạng và Napoleon để quay về Pháp sau năm 1814, còn được chính phủ phục hồi bảo thủ tung hô như những anh hùng. Axel von Fersen cũng sống sót qua thời Cách Mạng. Với một sự táo bạo đơn độc, ông ta bí mật  từ nơi lưu vong tại Brussels quay về Paris tháng Hai 1792 thăm viếng bà hoàng hậu lần cuối cùng tại hoàng cung Tuileries. 18 tháng sau đó, đau lòng với tin Marie bị tử hình, ông quay trở về Thuỵ Điển. Ông viết cho cô em gái trong nỗi thất vọng: “Giá như anh có thể được chết bên cạnh hoàng hậu.” Ông không bao giờ lập gia đình và tiếp tục nhắc nhở đến hoàng hậu với một tình cảm sâu đậm ngay cả khi ông đã lên tới một vị thế cao trọng trong triều đình Thụy Điển. Ông bị sát hại trong cuộc dấy loạn tại Stockhom trong năm 1810. Đó chính là 19 năm kể từ ngày ông tạo ra cuộc trốn chạy vĩ đại mà nó suýt thay đổi số phận của nước Pháp.

Kết luận: Quyên lực của một biến cố.

Những người này, cả nam lẫn nữ, danh tiếng hay tầm thường, vua chúa hay thường dân, hầu như tất cả bọn họ đã khởi sự với những niềm hy vọng vững chắc là sẽ có một tương lai tốt đẹp hơn vào năm 1789, liệu họ có xứng đáng phải hứng chịu số phận của họ không? Qua hơn 200 năm, các sử gia đã vật lộn với những vấn đề bạo lực và khủng bố trong cuộc Cách Mạng Pháp. Có phải là có điều gì đó trong trạng thái tự nhiên của tình thế xã hội nước Pháp hay ngay trong tư tưởng và văn hoá chính trị của buổi đầu Cách Mạng đã làm cho bạo loạn xã hội không thể tránh khỏi?  Phải chăng có một sự nối kết cần thiết giữa khởi đầu Cách Mạng và sự thống trị khủng bố, giữa Hội Đồng Cách Mạng Quốc Gia và Ủy ban An Ninh Công cộng, giữa nhà tù Bastille và giàn máy chém?

Câu chuyện nhà vua chạy trốn cảnh giác chúng ta không nên nối kết các sự kiện một cách thẳng đứng đơn thuần. Điều đó giúp nhắc nhở chúng ta về cái tính chất bất ngờ, không tiên đoán được của cuộc Cách Mạng và có lẽ cả của toàn phong trào mang tính lịch sử. Điều gì có thể đã xảy ra trong lịch sử Pháp, lịch sử Âu Châu nếu các biến cố chỉ cần có một chút thay đổi khác đi, và Louis cùng hoàng gia tiến tới được đích đến Montmédy và cuối cùng băng qua biên giới tìm được chổ tỵ nạn với đoàn quân nước Áo?  Quả thật, trong 2 ngày tháng Sáu ấy, khi mọi người tin rằng nhà vua đã ra đi mãi mãi và rằng chiến tranh đã gần kề, đã có một đoàn kết đồng lòng lạ thường trong HĐCMQG tại Paris và trong cả nước. Liệu sự đồng thanh hòa nhịp đó có bền vững nếu như nhà vua không quay về và chiến tranh nổ ra không?  Có thể nào dân tộc Pháp chuyển đổi ngay qua thể chế cộng hòa như những người cánh trung hòa Lafayette và Dupont de Nemours đề nghị trong  ngày 21 tháng Sáu?  Liệu chuyện khủng bố có thể tránh khỏi hoặc ít ra chỉ thật nhỏ nhoi yếu ớt không? Và một điều tuy khó có thể xảy ra, nhưng liệu thế giới sẽ ra sao nếu như vua Louis  kháng cự lại ảnh hưởng của hoàng hậu và không chịu bỏ trốn, và ông sẵn sàng thích ứng với vai trò một vị công dân vua mà hầu hết người dân Pháp nhiệt tình mong đợi?  Liệu nước Pháp có tiến tới một nền dân chủ chân thật trong hoà bình giống như những bước đi của nền dân chủ Hoa Kỳ? Giải đáp cho một loạt những câu hỏi “nếu như” này dĩ nhiên không thể có cũng không lường trước được. Tuy vậy, những phản ánh như thế nhấn mạnh cái tác động đầy tiềm năng lên cuộc Cách Mạng và lên lịch sử về những biến cố tới hạn chắc chắn của thời đại.

Thể chế tự do đã được người dân Pháp khởi sự vào năm 1789, rất tương tự trong nhiều lãnh vực với hệ thống dân chủ Hoa Kỳ cũng đang trong giai đoạn xây dựng ở bên kia bờ Đại Tây Dương, không cần thiết phải chết yểu. Không có gì nghi ngờ rằng vào buổi tối hôm nhà vua chạy trốn, các nhà lãnh đạo của HĐCMQG đã đương đầu với một loạt các vấn đề khó khăn với những nguồn gốc của sự bất ổn. Một số trong những vấn đề này rõ ràng xuất phát từ vị vua của họ. Quyết định của các đại biểu  để cải tổ hệ thống giáo hội Công Giáo và ép buộc đa số các giáo sĩ tuyên thệ trung thành với Hiến Pháp đã mang đến nỗi bất hạnh sâu rộng tới toàn thể hàng giáo phẩm nước Pháp và cả người dân thế tục. Những khó khăn khác dường như phát xuất từ ngay bản chất của chính diễn tiến Cách Mạng. Không có sự phát triển nào tại Pháp  sau  biến cố 1789 điển hình hơn một nghi vấn đang diễn tiến về thẩm quyền, một  nghi vấn nhanh chóng thấm sâu vào nhiều tầng lớp xã hội. Trong quân đội, trong lực lượng vệ binh, trong các hội đoàn, trong sự hiện diện của người thu thuế, trong phạm vi nền văn hoá dân sự thành phố, hầu hết mọi người nam nữ đã bắt đầu từ chối đi theo những luật lệ được thiết lập bởi cả hai chế độ cũ mới thường có những kết quả phân chia quá cực đoan.  Cùng lúc đó, hành động biến đổi xã hội đã dấy lên sự phản kháng trong số những ngưởi được ban cấp các lợi ích và những vị trí xã hội ưu ái của họ bị tấn công. Vào mùa xuân 1791, những quý tộc ngoan cố và những vị giám mục tự  ý lưu vong bên kia bờ sông Rhine đã đe doạ  sẽ áp đặt lại chế độ cũ qua bạo lực và bằng lực lượng vũ trang.

Tuy vậy các lãnh đạo HĐCMQG cũng cảnh giác tối đa những vấn đề này. Mặc dù họ không bao giờ có ý định tái thiết lập các quyền của giới quý tộc hay hủy bỏ lệnh cải tổ giáo hội Công Giáo, họ cũng đã có nỗ lực để ủng hộ sự bao dung, thành lập những điều khoản dành riêng cho những giáo sĩ không chấp nhận cải tổ tôn giáo và cố gắng giải quyết các tranh chấp với giới quý tộc và các giáo sĩ bướng bỉnh qua một khuôn mẫu trật tự của hệ thống toà án thông thường. HĐCMQG cũng nhanh chóng thiết lập một loạt các cơ cấu hành pháp và tư pháp mới. Vào tháng Sáu 1791, hầu hết những cơ cấu này đã hoàn chỉnh và hoạt động bình thường, và có thể nói rằng, mặc dù không có nghĩa là loại trừ hết, nhưng chúng đã giảm bớt đáng kể sự bất ổn chính trị và xã hội tại các vùng miền và kiềm chế được  sự giảm sút trong việc tuân thủ dân sự. Hơn nữa, HĐCMQG có thể tiếp tục duy trì được những cảm tình sâu đậm về sự ủng hộ cho chế độ mới từ đám thường dân nam nữ, không chỉ tại thủ đô Paris, mà trong các cộng đồng to nhỏ trên cả nước.  Phản ứng của các công dân tại Varennes trong cuộc khủng hoảng tháng Sáu là  một trường hợp điển hình.

Vào mùa xuân 1791, các đại biểu đã hy vọng rằng với Hiến Pháp đã hoàn thành và một chế độ toàn thời mới được thiết lập, đã đến  lúc giai đoạn Cách Mạng cần kết thúc. Và không có lý nào mà chế độ quân chủ lập hiến không thể hoạt động tốt và chắc chắn cuối cùng nó sẽ mang lại sự ổn định cho đất nước. Không có lý nào mà cái thời kỳ bạo lực và khủng bố do nhà nước hỗ trợ không thể tránh khỏi nếu như chính nhà vua, nhân vật then chốt của hệ thống mới chịu ủng hộ hoàn toàn với cả tấm lòng.  Vào cái đầu tháng Sáu đó, đa số người dân Pháp đã nghĩ rằng điều đó có thể thành tựu. Đa số người dân Pháp, đặc biệt bên ngoài Paris, tiếp tục tin tưởng rằng vị “công dân vua” của họ đã công nhận Cách Mạng. Họ tiếp tục mường tượng vua Louis như khuôn mặt của người cha chung mà từ đó chủ quyền quốc gia tụ họp lại.

Nhưng với sự lựa chọn trốn khỏi Paris trong lúc dầu sôi lửa bỏng ấy, khi Hiến Pháp ở giai đoạn sắp sửa hoàn tất, và qua sự phủ nhận lời thề trang trọng duy trì Cách Mạng của ông, nhà vua đã cộng tác vào sự bất ổn của quốc gia và của xã hội. Trong ngắn hạn, hành động của vua gây nên một hậu quả chấn thương sâu đậm đến toàn thể dân chúng. Một làn sóng vĩ đại của cảm xúc quét qua khắp đất nước, những cảm xúc đủ loại từ nỗi lo lắng vô cớ tới sự bùng nổ bạo lực qua tới phản ứng hoảng loạn có tính dây chuyền về các cuộc xâm lăng lấn chiếm. Sau đó các nhà ái quốc tự kiềm chế và cố hết sức mình để chuẩn bị cho chiến tranh mà họ dự đoán không  thể tránh được.  Nhưng cuộc trốn chạy của nhà vua cũng khởi đầu cho một sự đánh giá lại toàn bộ nền chính trị quốc gia. Trong vòng vài ngày sau khi nhận được tin tức, mọi người nhận ra rằng nhà vua không bị bắt cóc mà do chính ông tự ý trốn đi. Đối với rất nhiều người, cú sốc này quá tàn nhẫn. Họ vẫn luôn mường tượng nhà vua là một người cha tốt lành, và bây giờ họ phải trải nghiệm một cảm giác bị bỏ rơi và bị phản bội nặng nề.  Trong ngôn ngữ được thốt ra trong sự giận dữ và cay nghiệt, Louis bị coi là lẻ lừa dối, hèn nhát, phản bội và độc tài.  Phản ứng của họ đặc biệt dữ dội tại Paris nơi câu lạc bộ Cordeliers và mạng lưới các hội thân hữu anh em nhanh chóng phát động một phong trào quần chúng đòi truất phế nhà vua và tẩy chay chế độ quân chủ. Những thỉnh nguyện thư cứ tiếp nối, các cuộc diễu hành, xuống đường biểu tình cấu tạo thành một thời khắc lịch sử của chủ nghĩa cấp tiến của quần chúng Paris và sự xuất hiện của nhóm “Sans-Culottes” như một lực lượng chính trị.  Nhưng trong nhiều khu vực khác trên đất nước, trong suốt giai đoạn ba tuần lễ bất định  và bất an khi HĐCMQG chọn  vị thế đứng ngoài việc phán xét công cộng, đi xa hơn những gì các đại biểu có thể tưởng tượng là một nhóm thiểu số dân chúng  đã phản ánh nghiêm trọng về khả năng truất phế nhà vua hiện thời và ngay cả khả năng xây dựng một nền cộng hòa.

Cuộc chạy trốn của vua cũng làm vững mạnh thêm những tranh luận của những người bám lấy một quan điểm về thuyết âm mưu của thế giới. Khi HĐCMQG đào sâu vào câu chuyện,  nó càng trở nên rõ rệt rằng một kế hoạch toàn diện đã được tiến hành trong nhiều tháng, có liên quan đến rất nhiều người tại Paris, ở trong quân đội, trong số đã di cư qua Đức và cũng kéo theo một khuôn mẫu lừa gạt đậm nét của chính Louis. Kể từ lúc Cách Mạng bắt đầu, chưa hề có một chứng cớ nào sâu xa hơn là cái thực tế của một âm mưu lớn lao ở trong các  tầng lớp cao cấp nhất. Hầu như khắp mọi nơi trên đất nước, các quý tộc và giáo sĩ ngoan cố đã bị tình nghi trước cơn khủng hoảng, lúc này họ trở thành đối tượng  bị bất tín nhiệm cực độ. Những mối nghi ngờ phổ biến càng tăng cường độ bởi những làn sóng di dân mới của giới quý tộc với số lượng đông đảo gây ra bởi cuộc chạy trốn của nhà vua khi họ vượt biên giới và tham gia vào đoàn quân phản Cách Mạng.

Hơn bao giờ hết, các nhà lãnh đạo Cách Mạng đã quốc tế hoá cái nhận thức hoang tưởng này.  Tại Paris, các thành viên của phe cánh Feuillant đã không chỉ  tình nghi các giáo sĩ ngoan cố và các nhà quý tộc đã di tản, mà còn cả những nhà trí thức và các nhóm quần chúng muốn đẩy mạnh  cho một nền dân chủ tốt hơn. Nắm giữ cái lý luận về tính thiết thực, cái nhu cầu cứu lấy Cách Mạng bằng mọi giá từ tay kẻ thù, cho dù có thực hay chỉ là kẻ thù tưởng tượng, mà theo họ lúc này dường như đang đe doạ họ, các nhà lãnh đạo ái quốc sẵn sàng vi phạm các luật lệ và “quyền con người” mà họ chỉ vừa mới tuyên bố.  Lần đầu tiên trong đời, họ vượt qua mức độ bạo động được nhà nước cho phép để cổ võ mạnh mẽ cho sự đàn áp vũ trang cuộc xuống đường tại Champ de Mars. Sau đó, cả hai nơi Paris và các vùng tỉnh lỵ, toàn thể công dân đủ loại bị bao vây mà không hề có bất cứ cố gắng nào để xác định về tội phạm hay trách nhiệm cá nhân. Tự do báo chí, tự do hội họp, quyền phải cho người bị bắt ra toà  xem xét có bị giam giữ hay không (habeas corpus), diễn tiến hạn định toà án, các quyền đã được bảo đảm trong Hiến Pháp, tất cả đều bị gạt qua một bên nhân danh lợi ích lớn lao nhất là bảo tồn nhà nước Cách Mạng. Trong cái suy nghĩ này, những tuần lễ theo sau cuộc chạy trốn của vua tới Varennes đánh dấu một dự đoán, một biểu hiện trước về cả hai mặt tâm lý và phương thức khủng bố.

Biến cố tìm cách chạy trốn Cách Mạng của vua Louis, tự nó không gây ra sự lan rộng lớn lao về việc bạo hành được nhà nước bảo trợ trong thời điểm 1793-1794. Vào thời điểm mùa hè 1791 vẫn chưa có Ủy Ban An Ninh Công Cộng. chưa có toà án Cách Mạng hay máy chém. Chỉ có một số nhỏ người mất mạng trong suốt cuộc khủng hoảng này. Và chiến tranh mà mọi người từng lo sợ đã không sớm xảy ra như họ nghĩ. Vào cuối tháng Tám, HĐCMQG đã cố tự giác chấm dứt tình trạng khẩn cấp để trở lại trạng thái pháp luật bình thường. Tuy vậy  chỉ với biến cố đơn lẻ trốn chạy của vua tới Varennes này, và bằng những phân chia và âm vang của nó đã ảnh hưởng sâu đậm đến tình trạng chính trị và xã hội nước Pháp. Cho dù tốt hơn hay xấu đi, điều đó cũng giúp đặt đất nước vào một quỹ đạo mới đầy nguy hiểm tiến tới tương lai.

Hết

                                                                                   Hoàn tất dịch thuật ngày 25 tháng Bẩy năm 2017

Trôi theo mùa hè_10

Chương 10

Lần đầu lần cuối

       Khi đang ngồi trên bao lơn của hí viện có tên Tân Thập Tự Đế, anh chợt nhìn thấy Galina. Thật là một cú sốc, không tin vào mắt mình đến nỗi anh nghĩ mình  đang bị ảo tưởng do một loạt những công việc đổi phiên quá dài ở trạm điện. Anh nhìn qua bên cạnh sân khấu: Số Chín, và rồi cúi  xuống đọc tờ  chương trình: Đó là Olga,nàng Công chúa Kỵ Sĩ Cốt Sách. Nhìn lên sân khấu: dưới bộ trang phục gồm cái áo hai màu vàng trắng và chiếc váy cuốn phồng rủ xuống ngang đầu gối cùng đôi giày cao gót màu đỏ, đó  chính là Galina của thời thơ ấu.

( Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_9

     Chương 9 

                                               Tai bay vạ gió

      Ông Barshinskey bỏ đi đến tám ngày, và khi ông trở về không có Galina, cũng chẳng có cây vĩ cầm.Mỗi ngày tôi đều chờ đợi ông. Bất cứ giây phút nào không phải làm việc , tôi đều quanh quẩn ở đầu đường Eastbourne, nhìn vào từng điểm nhỏ di động từ xa mong ngóng nó lớn dần trở thành một người đàn ông cao lớn với  chùm hoa cài trên mũ.  Tôi  trông đợi ông vô cùng, bởi tôi cần nói với ông điều tôi đã làm.

     Vào ngày thứ tám, kỳ tích xuất hiện. Một chấm đen nhỏ đang tiến tới, mỗi lúc mỗi lớn lên , và khi thấy đó là ai, tôi bắt đầu chạy như bay tới.

-     Bác Barshinskey! Bác Barshinskey! Bác đã trở về.

    (Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_8

                                            Chương 8 

                                                       Bắt đầu tai hoạ

      Khi tôi tới nhà xứ buổi sáng hôm sau, vào lúc bảy giờ thay vì bảy giờ rưỡi, để thấy bà đầu bếp đang ở trong một  tình huống run rẩy, phân vân, hỗn loạn.  Phòng rửa chén chất đầy chén đĩa chưa rửa từ tối hôm trước, và bà đầu bếp vẫn còn đang loay hoay với những khay trà cho bữa điểm tâm mà đáng lẽ chúng đã phải sẵn sàng để bưng lên rồi.

-     Họ đang rung chuông hỏi bữa ăn sáng kìa. Và cả bà Gallagher nữa. Bà ấy  ngồi canh ở trong phòng ông ta suốt đêm qua. Còn nó thì bỏ đi đâu mất. Nó bỏ đi mà không rửa ráy đồ dùng tối qua, sáng nay cũng chẳng thèm dậy đốt lửa lò nữa.  Bây giờ cô bắt đầu rửa mấy cái bình dơ đó. À không, coi mấy bình nước đã sôi chưa, rót vào mấy bình trà này. Cứ để lò tiếp tục nấu đi, họ cũng đang cần nước nóng để tắm rửa. Mình ta làm không xuể.

-     Bà có muốn cháu mang mấy bình nước này lên không bà Puddingoyle?

  (Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_7

                           Chương 7                                                                 

                                                          Hai nỗi đau đến cùng

      Cái ranh giới giữa người khá giả  và kẻ thật nghèo mới mỏng manh làm sao. Cho tới thời gian đó, gia đình Willoughbys chúng tôi ,có kẻ ganh ghét, có người thán phục, có  được tiếng là những vị ân nhân  nho nhỏ của người nghèo. Nhưng tai nạn xảy đến cho bố đã  mang lại một sự thay đổi  về những may mắn của chúng tôi đến nỗi, mặc dù không xuống dốc tới mức bần cùng quá như gia đình Barshinskey, những ngày  tài chánh sung túc dư dả đã qua.

     Điều ấy không làm tôi bận tâm lắm, bởi tôi không có trách nhiệm trong việc điều chỉnh tình trạng tài chánh gia đình . Cứ theo ý tôi lúc đó thì bên cạnh sự kiện là bố đã thoát chết ,mọi sự  đều nhạt nhoà, trở thành không quan trọng . 

(Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_6

                     Chương 6                       
                                                    Tai nạn  nghề nghiệp

      Một  ngày thứ Bảy tháng Tám, khi  đang làm việc tại nông trại Hayward, tôi nghe tiếng  gào thét khủng khiếp của bố vang lại từ phía chuồng bò. Bà Hayward và tôi nhìn nhau, đoạn tôi buông thùng nước xuống , cắm cổ chạy  thật nhanh tới. Xưa nay bố chưa bao giờ gào thét cả.

     Cái chuồng bò  ở ngay phía bên kia sân .  Muốn nhìn thấy bên trong nó, phải trèo lên đứng trên những cái thùng lớn dựng sát tường. Tôi  đã leo lên trên đó trước cả khi nghĩ cách làm sao leo lên được và trèo qua tường trước khi bà Hayward có thể kéo tôi xuống.

     Bố tôi nằm ở trong cái máng đựng nước hoàn toàn bất động. Con bò đực với cái lưng gù tổ bố đứng trên người ông. Nó cào cấu mặt đất một hồi rồi đạp nát cái gàu nước mà bố chắc đã đánh rơi.

(Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_5

Chương 5     

                           Một ngày lễ hội

       Nhiều năm sau, Daisy May  cho tôi biết đỉnh điểm của đời cô chính là ngày lễ đăng quang của  vua Edward VII. Tôi cảm thấy vui hơn khi cô nói  thế và rồi tôi bắt đầu nhớ lại. Tôi nhớ rằng khắp nơi  đầy hoa anh túc, những cánh đồng ánh lên màu vàng  tươi và đỏ rực, nơi  chúng  đắm mình  trong đám ngũ cốc, và  dọc theo hai bên bờ những con kinh  được bao phủ  bởi ánh lửa bập bùng làm  cho cái nón của bà Barshinskey như mịt mù  trong khói.

      Tôi nhớ vào một buổi sáng, khi nhìn ra từ khung cửa sổ trong phòng ngủ, cây mận trong vườn dầy đặc những con chim hồng tước, phải đến ba bốn chục con. Tôi lại nhớ đến cánh đồng đối diện khu nhà thờ được dựng lên một cái  lọng che với  những chiếc bàn dài kê trên giá ngựa  được bao phủ khăn bàn bằng giấy  trắng tinh và tất cả phụ nữ trong làng đang xếp ra những chai nước chanh. Tôi cũng nhớ lại đã vui sướng  như thế nào trong buổi sáng tháng Tám đó. Cái cảm giác có một điều tuyệt vời sắp đến, và cho đến cuối ngày, khi điều tuyệt vời  đã xảy đến, tôi nhận ra rằng cái ngày nhà vua đăng quang này có thể cũng là  đỉnh cao của đời tôi.

.(Đọc tiếp)

 

Trôi theo mùa hè_4

  Chương  4 

Đời không là mơ

 

       Tại sao  tôi cần một thời gian thật lâu để hiểu biết hết  về con người của ông Barshinskey? Có nhiều lý do, một số rất thực tiễn , chẳng hạn như việc tôi luôn luôn đã vào giuờng ngủ trước khi ông say rượu loạng choạng đi về nhà từ quán ba  Con Chồn. số khác lại chẳng thực tế tí nào, như chuyện tôi cố tình không muốn biết bất cứ gì có thể phá huỷ cái (hình tượng) vinh quang của ông.

     Có một buổi sáng, Daisy May đến trường với một vết bầm trên mặt. Lần khác lại chính là bà mẹ cô cũng bị bầm như thế. Daisy May là người bạn thân nhất, thế nhưng tôi đã không hỏi có chuyện gì xảy ra, bởi e sợ phải nghe về một cái gì khủng khiếp  làm cho tôi giả bộ như không thấy vết bầm tím đó.

     ( Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_3

                                                                    Chương 3                                    

                      Nhiệm vụ khó khăn

     Sáng hôm sau,  dù là ngày dọn dẹp lau chùi nhà cửa, mẹ vẫn bắt tay vào việc. Cái nồi nấu nước cũ được đưa qua nhà Barshinskeys, hai tấm trải giường cũ nhưng đã được sửa lại đẹp đẽ, chiếc ghế dựa của bà ngoại để lại,hai cái giường xếp dùng đi chơi cắm trại và hai tấm chăn nâu, một bao khoai tây, một cây bắp cải bự  bố mới cắt từ ngoài vườn rau vào.

      Khi Daisy May và tôi trở về nhà từ trường học vào giờ ăn  trưa, bà mẹ cô bé  đã  bước ra khỏi giường, gọn gàng trong bộ đồ mùa hè của mẹ và đang xếp chén đĩa lên bàn ăn  mà tôi nhận ra chúng từ ở trong nhà kho của chúng tôi.   Chùi rửa sạch sẽ, lại được che chắn với một mảnh màn cũ, nó mang lại cho cái bếp của căn nhà ‘tổ cú’ một quang cảnh lạ mắt: trông tương tự như (nhà bếp) của gia đình chúng tôi.

 (Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_2

Chương 2                          

    Những chuyện lạ đầu tiên.

        Thứ Sáu là ngày thu dọn giường chiếu. Ngay sau khi Edwin đã tắm rửa xong ở  phòng  tắm giặt, mẹ  lên phòng  chị em tôi , trên tay ôm theo đống khăn trải giường sạch sẽ.

-   Thức dậy mau nào, hai cô!  Edwin đã rửa mặt xong rồi. Nên nhớ

hôm nay còn phải làm giường trước khi đến trường.

                                                (Đọc tiếp)

Trôi theo mùa hè_1

                               TRÔI THEO MÙA HÈ

                           Description

     “Trôi theo mùa hè”, câu chuyện của hai gia đình với căn nguyên hoàn toàn khác biệt: cội nguồn, văn hóa, phong tục; mối liên hệ kỳ lạ giữa 2 lối sống, một gia đình Anh  truyền thống và một là sự pha trộn giữa hai dòng máu Anh - Nga ,  xứ sở lạnh lẽo khổng lồ. Vì sự ngẫu nhiên nào đó, họ bỗng dưng quện lấy nhau, ràng buộc vào nhau từ một mùa hè định mệnh. Những hoạt cảnh vui buồn lẫn lộn của hai gia đình qua biến chuyển của thời gian bắt đầu từ những năm đầu của thế kỷ hai mươi  trải dài  trong suốt và sau cuộc Cách mạng Bôn sê vích tại Nga mang đến những hệ luỵ phức tạp. Câu chuyện cũng kéo dài   qua khoảng không gian bao la: từ một làng quê  nước Anh nhỏ bé  đến những thành phố lớn và thảo nguyên bát ngát của đất nước khổng lồ Nga được làm nền cho những quan hệ của đám con của hai nhà từ thời thơ ấu , và theo năm tháng dẫn đến các câu chuyện tình éo le ngang trái,  vừa bi thảm vừa   hạnh phúc của họ. Nguyên tác tiếng Anh  “The Summer of the Barshinskeys” của Dianne Pearson, nữ tác giả người Anh, sinh 1931, hiện đang sinh sống tại London.    (Xem tiếp)

Nhân vật thế giới

Trang nhà | Diễn đàn | Thơ văn Phiếm luận | Dịch thuật Phê bình

Gorbachev: người vĩ đại trong thất bại.

Hai mươi năm sau ngày bức tường Berlin sụp đổ, Mikhail Gorbachev âm thầm kỷ niệm biến cố này ở phương Tây, cố tránh thật xa khỏi Moscow. Dù vậy, ở cả hai nơi ấy, danh tiếng của ông lại nằm ngay trong cái sự thầt bại của ông trong việc muốn đổi mới một hệ thống chính trị mà ông hằng thực sự tin tưởng, lúc nó đang trong cơn hấp hối....( đọc tiếp...)

Trang chính | Diễn đàn | Thơ văn Phiếm luận | Dịch thuật Phê bình

Chọn lựa nào cho Liên Hiệp Quốc?

Chuyện bê bối của chương trình “đổi dầu lấy thực phẩm” chỉ bị đưa ra ánh sáng vào ngày 25 tháng Giêng năm 2004, khi một nhật báo Iraq có tên Al Mada (Bình Minh) đã khuấy động thế giới qua việc đăng tải trên báo một danh sách bí mật mà Saddam Hussein dùng để theo dấu những kẻ đã hối lộ hắn. Tài liệu này là một trong số nhiều thứ đã được tìm thấy sau cuộc đánh chiếm của Mỹ năm 2003. Trong phạm vi LHQ, chúng tôi đã biết tới cái trò gian lận này qua những tin đồn thổi liên tục và rồi sau đó được xác định bằng các công văn giấy tờ riêng Thí dụ, một số nhà thầu dám liều lĩnh đến mức bao gồm một khoản 10 % tiền phụ trội trong mẫu giao dịch trao đổi cho việc xuất cảng hàng hoá của họ vào Iraq

(đọc tiếp...)

Chọn lựa nào cho dân tộc Việt Nam